Sevgi Soysal’dan İlhamla Kadınların Yaşam Israrını Sahnelemek

Yazan: “Sevgi Soysal Yaşamakta Israr Ediyor” oyun kadrosu

Sevgi Soysal’ın yaşam hikâyesini anlatma fikri aklımıza 2019 yazında düşmüştü. Sevgi Soysal edebiyatı üzerine okurken onun da tıpkı Zabel Yesayan gibi döneminin güçlü bir tanığı olan bir aydın olduğunu fark ettik. 2017 yılında çıkardığımız Zabel oyunumuz[1] Zabel Yesayan’dan son defa haber alınan 1936’da bitiyordu. Aynı yıl Sevgi Soysal’ın doğmuş olması ise bize, tarihin akışında bir kadın aydın hayatının kapandığı yerde bir başkasının doğduğunu fısıldayan çarpıcı bir tesadüftü; sanki bu döngü, peşine düşmemiz gereken yeni bir kadın aydın hikâyesini kendiliğinden önümüze seriyordu. Sevgi Soysal üzerine çalışacak olmak hepimizi heyecanlandırmıştı ama 2020’deki COVID pandemisi nedeniyle bu fikri biraz askıya aldık. 2022 yazında, BGST Tiyatro’dan Aysel Yıldırım, Büşra Karpuz, Duygu Dalyanoğlu, Elif Karaman, Nihal Albayrak ve Zeynep Okan, Sevgi Soysal edebiyatını ve onun edebiyatı üzerine yazılanları okuyup tartışarak sürece başladık. Ardından kadro içinde yazarlık sorumluluğunu alan Duygu, oyun yapısını oluşturan kurgunun ilk versiyonunu önerdi. Birlikte ele alıp bu kurguyu nasıl geliştireceğimizi kararlaştırdık. 2022 yılının sonundan 2023 yılının Mart ayına kadar oyun yazımı sürecinin ilk ayağı tamamlandı. Bu süreçte Duygu, Nihal ve Zeynep düzenli olarak buluşup hem metni sahnede test etti hem de dramaturji faaliyetine başladı. Banu Açıkdeniz de yukarıda bahsettiğimiz metin ve dramaturji çalışmalarının bir aşamasında kadroya dâhil oldu ve oyunu besleyecek dans-hareket çalışmalarını yürütmeye başladı. Mart sonunda sahne çalışmalarına başladık. 2023 yazı itibarıyla Burcu İsra Kanbakoğlu da oyuncu olarak aramıza katıldı ve Aysel’in yönetmenliğinde ortaya çıkan sahneleme malzemesi geliştirilmeye başlandı. Prodüksiyon döneminde Sevgi karakterinin hikâyesinin sadece tematik değil kronolojik olarak akması kararı ile birlikte kurgusal düzenlemeler, dramaturji tartışmaları ve metnin geliştirilmesi devam etti. Dönem dönem yaptığımız sergilemelere katılan BGST Tiyatro ve Artizan Kültür-Sanat Çevresi üyelerinin yorum, öneri ve eleştirileri de oyunun geliştirilmesi için oldukça faydalı oldu.[2] Kenan Özcan’ın video sanatı çalışmaları, Ali Dur’un sahne tasarımı, Beril Sarıaltun’un ses tasarımı ve müziği, İlker Ergün’ün ışık tasarımı, Büşra ve Nilgün Ilgıcıoğlu’nun kostüm tasarımı da bu süreçte şekillendi. 31 Ekim 2023’te prömiyer yapan oyunumuz Aralık 2023 ve Eylül 2024’te olmak üzere iki defa, bir aylık prova süreçleriyle yeniden ele alındı. Bu yazının yayına girdiği Kasım 2026 itibariyle 79 defa seyirci ile buluşan oyun Ankara, Artvin, Aydın, Balıkesir, Berlin, Bursa, Çanakkale, Diyarbakır, Hamburg, İstanbul, Kocaeli ve Manisa’da sergilendi.[3]

Anlatım güzergâhımızı öncelikle Sevgi Soysal külliyatı şekillendirdi. Yani hem onun yazdığı kurmaca eserlerdeki imgeler ve karakterler, hem de mektupları, fotoğrafları, şahsi notları, köşe yazıları, çevirileri, radyo programları… 2000’lerin başından itibaren eserlerinin İletişim Yayınları’ndan yeniden basılmasına ve yazdıklarının derlenmesine öncülük eden kızı Funda Soysal bizimle arşivini paylaştığı için önümüzde çok zengin yazılı ve görsel bir malzeme havuzu vardı. Ayrıca Sevgi Soysal’ı tanıyan ya da yazını üzerine araştırma yapan pek çok kişiden de onu dinleme fırsatı bulduk[4]. Tüm bu külliyat içindeki dilden ve estetikten çok faydalandık. Bu zengin malzeme içinden kurmaca bir tiyatro oyunu oluştururken Sevgi Soysal’ın yaşam hikâyesi, dönemi ve edebiyatı olmak üzere üç temel izleği takip ettik. Döneminin güçlü bir tanığı olarak yazan Sevgi Soysal’ı tek başına sahnelemektense çevresinde kendi yazdığı kurgusal karakterleriyle birlikte sahnede temsil etmek bizim için önemliydi.

Buradan hareketle kanser tedavisi için Londra’ya giden Sevgi Soysal’ın kendi yarattığı karakterleri vasıtası ile geçmişine döndüğü iki düzlemli bir oyun yapısı kurduk. Onu geçmişine götürecek bu karakterler Sevgi Soysal’ın otobiyografik izler taşıyan romanlarında yer alan ve çeşitli şekillerde ölmüş dört kadın karakterden oluşur. Sevgi’nin karakterinin farklı yönlerini temsil eden bu kadınlar (gerçekten tanıdığı, eserlerinde yazdığı ya da ilham aldığı karakterler) aynı zamanda Sevgi Soysal’ın hayat hikâyesiyle paralel akan memleket tarihini anlatmamıza imkân veren, onun hayatının farklı dönemlerinden kadınlardır. Yürümek romanından tanıdığımız çocukluk arkadaşı Şenel, ailesindeki Alman kadınlardan esinle yazdığı kitabın baş kahramanı Tante Rosa, Yürümek’te anlattığı İmrozlu kadınlardan biri olarak kurgulanan Stella ve 12 Mart döneminde hapse girdiğinde tanıdığı, Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu ve Şafak’ta anlattığı Çiğdem… Bu dört kadın karakterin bazıları gerçek bazıları kurgudur ve oyunda hepsini Sevgi’nin kaleminden tanırız. Ve dolayısıyla ölümlerini de…

Fotoğraf: Kenan Özcan

Ölümü bilen bu dört kadının oyun başında Sevgi’nin yanına gelmelerinin sebebi ise Sevgi’nin ölümünün yaklaşıyor olmasıdır. Bunu geciktirmek isterler, bir nevi onu ölüme hazırlamak isterler. Londra sahneleri boyunca hastalığa direnmesi, ölümle savaşması için ona adeta hayat verirler. Oyun boyunca sahne üstünde hastalık sürecindeki “hemşireleri” gibi işlevlenirler. Acıktığında yedirir, zorlandığında yürümesine destek olur, ilacını verir, üşüdüğünde sabahlığını giydirirler. Sevgi ve dört karakteri bir iş birliği içinde hareket ederler. Bu dört karakterin enerjisi ve desteği ile günlerdir yüzüne bakmadığı ses kayıt aletini eline alır Sevgi ve çağrışımsal bir şekilde konuşmaya başlar. Funda Soysal ile ilk tanışmamızda kızına ses kaydı bırakan bir kanser hastasının hikâyesini duyduktan sonra annesinden de ona bir ses kaydı kalmış olsa neler duyacağını merak ettiğini söylemişti. Bu sözden ve Sevgi Soysal’ın Londra’da BBC için yazmış olduğu radyo programlarından esin alarak “eğer Sevgi Soysal tüm hayatını anlattığı uzun bir ses kaydı alsaydı neler anlatırdı” sorusunun peşinden gittik ve bu kurgusal ses kaydetme eylemini oyun boyunca kullandık. Bu eylem aynı zamanda Sevgi karakterinin seyirciye konuşmasını mümkün kılan bir sahne üstü öğesine de dönüştü. Oyun boyunca alacağı ses kayıtları kişinin kendi hastalığı hakkında yazdıklarını içeren bir otobiyografi türü olan auto-pathograpy[5] işlevi gördü. Verem, kanser ve AIDS deneyimleri üzerine yazılan eserler bu türün en yaygın örneklerini oluşturur. Fakat bu ses kayıtları sadece Sevgi’nin Londra’daki kanser deneyiminin ve hastalığının seyri ile değil kitaplarını karıştırırken uyanan geçmişinin hatıraları ile de şekillenecektir. Hatıralarını kaydetme eylemi, yaklaşan ölüme karşı direnmesine ve hayatını, dönemini, tanık olduklarını adeta bir miras olarak bırakmasına imkân tanıyacaktır. Sevgi’nin direnişi sadece ölüme değil yok olmaya, yok edilmeye, unutulmaya, unutturulmaya dairdir de… Nasıl Sevgi Şenel’i, Tante Rosa’yı, Stella’yı, Çiğdem’i kendi edebiyatında yazarak ölümsüzleştirdi ise bu dört kadın da onun hayat hikâyesini ses kayıtları ile geleceğe bırakmasına imkân tanıyan yaşam ısrarına eşlik edecektir oyun boyu. Sahnede çağrışımsal bir şekilde akan ses kayıtlarındaki bu hatıralar, 25 yıllık bir dönemi kapsamaktadır. Ama bu herhangi bir 25 yıl olarak seçilmemiştir. Cumhuriyetin 25. yılından 50. yılına doğru akacaktır zaman. Oyunun başında genç kız olarak gördüğümüz Sevgi bir aydın olarak büyürken ülkenin 25 yılda nasıl bir değişim ve dönüşümden geçtiği de paralel bir izlek olarak akacaktır.

Sahnelemede oyunun en başında ve her geçmiş sahnesinin başlangıcında kısa video klipler yansıtılır. Oyun metninin ve dramaturjisinin oluşmasında belirleyici olan üç öğe -yani Sevgi Soysal’ın yaşam hikâyesi, dönemi ve edebiyatı- benzer şekilde bu videoların içeriğini de şekillendirmiştir. Sevgi Soysal’ın ve çevresinin kişisel fotoğraflarını, belgelerini, sahnenin geçtiği mekanları, objeleri, kitap kapaklarını içeren bu videolarda aynı zamanda Sevgi Soysal’ın gözünden dönemin önemli gazete haberlerine de yer verilmiştir. Sevgi Soysal’ın yatağı olarak işlevlenen dekora yansıtılan bu görüntülerin tasarımına rüya estetiği ve hafızada gelip geçen imgelerin hareketi esin vermiştir. Sahne tasarımında da başta yatağa dâhil olarak gördüğümüz dekor parçaları her sahnede farklı şekillerde kullanılacaktır.

Yazının bundan sonraki kısmında, kurduğumuz bu yapı ve dramaturjik çatı eşliğinde oyunun sahne sahne nasıl ilerlediğine yakından bakacağız.

Fotoğraf: Kenan Özcan
  1. Londra Sahnesi – 30 Eylül 1976

Sahne aydınlandığında sahnenin gerisinde ayakta dik duran, stilize edilmiş bir yatak görülür. Sevgi Soysal kafasını yastığa dayamış, uyumaktadır. Üzerine örttüğü yorgan aynı zamanda bir görüntü perdesi işlevi görmektedir. Perdeye Sevgi’nin gördüğü rüya yansır. Sevgi’nin hayatından enstantanelerin akışına sahne olan bu rüyanın bir yerinde, karakterler de yatağın içinde beliriverir ve rüya anından sahne gerçekliğine adım atarlar.

Sevgi Soysal’ın kalemiyle hayat bulan veya onun eserleri ve hayatından ilhamla orada olan bu karakterler bütün Londra düzlemi sahnelerinde vardır. Daha önce de bahsettiğimiz gibi Sevgi’ye çeşitli şekillerde hep destek olurlar fakat Sevgi bu desteği hissetmesine rağmen onları oyunun sonuna kadar görmez, odasında yalnız olduğunu düşünür. Oyunun ilerleyen sahnelerinde bu kadınların hikâyeleri de Sevgi’nin hikâyesiyle paralel bir şekilde hayat bulacaktır. Karakterlerin temel motivasyonu Sevgi’nin konuşmasını; yani kendi ve dolayısıyla onların da hikâyesini anlatmasını sağlamaktır. Oyunun Londra sahnelerinde bu karakterler hiç konuşmadan var olurlar ve devamlı Sevgi’yi izleyerek, onun hareket ve eylemlerine tepkiler geliştirirler. Adeta Sevgi’nin koro başı[6] işlevi gördüğü bir hareket korosu oluştururlar. Hareketlerinde, kendi karakteristik özelliklerini yansıtacak kadar ayrışmakta ama bir yandan da dans etkisi oluşturacak bir uyum içindedirler.

Oyunun açılışındaki rüya sekansının sonunda önce oyun boyunca ona eşlik edecek karakterler ellerinde valizleriyle yataktan çıkar. Onların ardından yatağın altından süzülerek çıkan Sevgi, uyku sersemliği içinde; farkında olmadan tüm karakterlerin ona omuz vermesiyle ayaklanır ve alışkanlıkla sabah sporuna başlar. Hastalığı disiplinle sürdürdüğü kültür fizik çalışmalarına engel değildir. Fakat sağ kolunu kaldırdığı an acıyla kalır; sağ memesine yapılan ameliyat kendini hissettirir, artık tamamen uyanmıştır ve kanseri hatırlamanın ağırlığıyla odadaki tek tabureye oturur. Sevgi ve eşi Mümtaz, Sevgi’nin meme kanseri tedavisi için yakın zamanda Londra’ya gelmiş; bütçelerinin elverdiği ve imkânların oldukça kısıtlı olduğu bir pansiyona yerleşmişlerdir. Dolayısıyla sahnede de yatak ve tabure dışında bir mobilya bulunmaz.

Fotoğraf: 1. Diyarbakır Kadın Oyunları Festivali

Sevgi’nin karamsar ruh hâlini gören karakterler telaşlanırlar ve ona getirdikleri paketi kucağına bırakıverirler. Sevgi paketin nereden, nasıl geldiğini anlayamaz. Sevgi Soysal’ın tedavi için Londra’ya giderken yanına kendi kitaplarını almadığını ve yakın dostu ve yayıncısı Atilla İlhan’dan kitaplarını kendisine göndermesini istediğini ona yazdığı mektuplardan biliyoruz. Buradan esinlenerek karakterlerin ona içinde kitaplarının olduğu bir paket hediye ettiklerini tasarladık. Paketi açan Sevgi’nin ruh hâli kitaplarıyla karşılaşınca değişir. Sırayla kitaplarını paketin içinden çıkarır; her birini eline alışıyla birlikte, sayfaların arasından süzülüp gelen o karakterlerle de selamlaşır.

Sevgi bir süre tereddüt ettikten sonra karakterlerin de desteğiyle kayda başlar: Ben Sevgi, Sevgi Soysal, hemen ardından Sevgi’nin ironik tonuna da şahit oluruz: İngiliz Kraliyet kobayı Sevgi Soysal! Londra’dayım. Son Türk Devleti’nin kurbanı olarak kendimi İngiliz Kraliyeti’nin himayelerine terk ettiğim günden beri Londra’dayım. Londra’da yeni geliştirilen bir kanser ilacını denemeye gönüllü oluşunu, kendini “İngiliz Kraliyet kobayı” diyerek tanımlayarak dile getirir.

30 Eylül 1976, aynı zamanda Sevgi’nin kırkıncı yaş günüdür, dolayısıyla bu paket de bir yaş günü hediyesidir. Kitap paketini yüklenip ayaklandığı an sağ koluna yine aynı acı saplanır. Bu acıyla, hastalığının yazmasını engellediğini hatırlamanın ağırlığı da geri gelir: Son zamanlarda pek yazamıyorum artık. Kolum bazen öyle ağrıyor kalemi elime alıp uzun uzun yazmak zül geliyor. Bir yazar için ne büyük vahamet! Ya Sevgi, profesyonel yazar olamadan, profesyonel hasta oldun. Artık kayda devam etmek istemez, durdurur. Sevgi her ne kadar üretmeye, anlatmaya, yaşamaya devam etmek istese de hastalığının kendini sürekli olarak hatırlatması onu zorlamaktadır. Kaydı durdurması ve yeniden içine kapanması karakterleri telaşlandırır. Onlar Sevgi’nin anlatması gerektiği konusunda ısrarcıdırlar, vazgeçmeyeceklerdir. Ses kayıt aletini elden ele geçirip tekrar Sevgi’nin önüne uzatırlar ve kaydı başlatmasını sağlarlar. Sevgi, kayıt aletinin devamlı olarak önüne gelmesini ve tanımlayamadığı bir şekilde kaydı başlatıyor oluşunu, gece gördüğü, içinde karakterlerin de olduğu o rüyaya bağlar: Geçen gün Mümtaz bu kayıt aletini bulup getirdi. ‘Madem artık yazamıyorsun, sen de yazmak istediklerini kaydetsene’ dedi. Hiç içimden gelmemişti kayıt tuşuna basmak. Ama dün gece bir rüya gördüm herhalde onun da tesiri ile şimdi konuşmak geldi içimden. Radyocu günlerimdeki gibi… Bu noktadan itibaren Sevgi artık kararını vermiştir: Yazmak isteyip yazamadıklarını, Londra’daki tedavi sürecini, anlatmaya değer bulduğu her şeyi anlatacaktır.

Fotoğraf: Kenan Özcan

Sevgi Soysal TRT Ankara Radyosu’nda bir dönem beraber çalıştığı Serpil Erdemgil ile bu sefer tedavi sürecinde, Londra’da bir araya gelmiştir ve birlikte BBC için radyo sohbetleri hazırlamışlardır. Serpil Erdemgil, Sevgi Soysal’ın o dönemki hâlini “yaşama arzusunu ve hastalıkla savaş konusundaki kararlılığını yitirmedi. Hele dışa karşı alabildiğine güçlü görünmeyi seviyor, zaman zaman ve hınzırcasına karşısındakilerin bu aldatmacaya kanmalarına neden oluyordu. Ölüm kolay çıkış bir yoluydu ona göre… Öyleyse, elinden geldiğince bu işi yokuşa sürecekti. Nasıl mı? En önemli silahıyla, yani yazarak tabii, kendini güçlü tutacaktı”[7] diye anlatır. Sevgi’nin kanserle mücadelesini, ölüme karşı yaşama ve üretim inadını sahnelerken Serpil Erdemgil’in anlattıkları ve Atilla İlhan’a ve ailesine yazdığı mektuplardaki üslubu bizim için yol gösterici oldu. Kayıt aletine konuşmaya karar veren Sevgi anlatmaya başlar, kim olduğundan, ailesinden, TRT’de çalışırken yazdığı kitap sebebiyle kovuluşundan, TRT’ye açtığı davadan bahseder. Türkiye’deki adalet sisteminin çarpıklığını, ölümünden sonra olacakları hissetmişçesine espriyle dile getirir: İster misin, ben bu kanserden ölüp gideyim, davayı sonra kazanayım, işe iade edileyim…’ Hemen ardından itiraz eder: Benim ölmeye hiç niyetim yok! Kendimi hiç de ölecek gibi hissetmiyorum. Adeta ölüme meydan okur bir hava içindedir. Fakat geceler de zor geçmektedir, kanser kendini en fazla geceleri hissettirir.

Bu noktada, karakterler sahnede bulunan radyoyu açarlar ve onu çocukluğuna götüren bir şarkı başlar. Sevgi şarkıyı duyduğu anda mutlulukla henüz bir genç kızken Ankara’daki evlerinde kutladıkları bir doğum gününü hatırlar.

  1. Geçmiş Sahnesi – 30 Eylül 1948 / Ankara

Sevgi Soysal’ın nasıl bir çocukluk geçirdiğinin temsil edildiği bu sahne için özellikle 1948 yılı seçilmiştir. Türkiye’de Cumhuriyet 25. yaşına gelmişken dünyada İkinci Dünya Savaşı sonrası soğuk savaş rüzgarları esmektedir. Savaş sonrasında Amerika öncülüğünde Sovyet karşıtlığı üzerinden yeni bir dünya düzeni benimsenmiş ve dünya iki kutuplu bir hâle gelmiştir. Türkiye de bu düzende Amerika’ya yakın durmayı seçerek NATO’ya üye olmuş ve bu bağlamda Amerika’daki anti-komünizm dalgası Türkiye’de de karşılık bulmuştur. Türkiye Truman Doktrini’ne uyum sağlar ve Marshall Yardımları’ndan[8] yararlanır. Bu süreçte komünist yuvası olduğu gerekçesi ile köy enstitüleri kapatılmış, Behice Boran’ın da aralarında olduğu bazı Ankara Dil-Tarih öğretim üyeleri komünist oldukları gerekçesi ile üniversitelerden tasfiye edilmiş, Ruhi Su gibi aydınlar benzer gerekçelerle TRT’den atılmış ve Sabahattin Ali’nin öldürülüşü ile cadı avı bu dönemde doruğa çıkmıştır.

Türkiye iç siyasetinde ise bir yandan daha demokratik bir görünüm için yeni siyasi partilerin kurulması teşvik edilmekte, bir yandan da ekonominin liberalleşmesi hedeflenmektedir. 1948 yılında tek partili dönem sona ermiş ve ardı ardına yeni partiler kurulmaya başlanmıştır. Bunlardan biri de Celal Bayar liderliğinde kurulan Demokrat Parti’dir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Amerikan yaşam tarzının tüm dünyada popülerleştiği bir dönemde, ABD siyasetindeki cumhuriyetçiler-demokratlar esprisini Türkiye’ye taşıyacak şekilde, partinin isminin Demokrat Parti olmasına karar verilir. Bu yeni parti başlarda Amerika’daki demokratlar gibi kendini “solcu” olarak tanımlasa da bu vurgu ileride tamamen unutulacaktır. Bu çok partili döneme geçiş öncesinde ülkeyi yirmi yılı aşkın bir süredir tek başına idare eden CHP, seçim sürecinde iktidarı kaybetmemek için bir revizyon sürecine girer ve ideolojik açıdan DP’ye yanaşmaya çalışır.[9]

Dünyanın ve Türkiye’nin içinde bulunduğu duruma paralel olarak sahnede Cumhuriyet’in 25. yılında farklı kesimlerden karakterler görürüz. Sevgi’nin doğum günü partisine gelen Yenişehir’de Bir Öğle Vakti’nden aşina olduğumuz komşu Mevhibe Hanım tek partili dönemin sona ermesini hazmedemeyen eski iktidar odağını temsil eder. Bu sahnede Sevgi Soysal’ın babası -ilk dönem Cumhuriyet’in yetiştirdiği bürokratlardan- Mithat Bey’in Almanya’da tanışıp evlendiği Aliye Hanım’ın[10] batılı ve çağdaş yaklaşımı ile kurduğu, Sevgi’nin büyüyüp yetiştiği ev ortamını görürüz ve Sevgi’nin hayatı boyunca kurduğu sosyal ilişkilerde bu ortamın etkisi olduğunu anlarız. Sevgi’nin okul arkadaşı Yürümek romanından Şenel ise daha dindar, tutucu, komünizm propagandasından korkan baskıcı bir babanın kızıdır. Şenel, kendi sınıfından olmayan Sevgi ile arkadaşlık ederken aslında babasının kurduğu o baskıcı ve tutucu dünyadan çatlaklar oluşturmaya çalışır; evinin kazandırdığı muhafazakâr kalıpları ve dar çevreyi sorgulayarak kültürel olarak kendi bağımsız alanını açmaya çalışan bir karakterdir.

Fotoğraf: Ataşehir Belediyesi

1948 Ankara’sında geçen bu sahne on iki yaşındaki Sevgi’nin büyük bir coşku ile sahneye fırlaması ile başlar. Peşinden sahneye Şenel ve yeni rollerine bürünmüş karakterler dâhil olur ve Sevgi’yi doğum günü sahnesi için giydirmeye başlarlar. Doğum günü sahnesinin kostüm rengi kırmızı seçilmiştir. Bu seçimin sebebi sahnedeki vurgu noktaları olan Cumhuriyet’in 25. yılını kutlama coşkusu, genç kızlar arasında yapılan regl sohbeti, Şenel’in kurtuluşu aşkta araması gibi temalardır. Sahnenin sonunda ölümünün nasıl gerçekleştiğini öğreneceğimiz Şenel karakteri haricindeki herkes kırmızı kostümü ile sahnededir. Dönemin popüler bir Almanca şarkısı eşliğinde, Aliye Hanım’ın liderlik ettiği swing dansının ardından genç kızlar hediyelerini açmaya yönelir. Aliye Hanım da Mevhibe Hanım için diktiği elbiseyi onun üzerinde prova eder.

Sevgi, Sevgi’nin ablası Gönül ve Şenel odağında Aliye Hanım’ın çocuklara verdiği hediyeler üzerine sohbet edilir. Aliye hanım modern ve eşitlikçi bir anne olarak her bir çocuğa hediye almıştır. Sevgi’nin okul hayatı ve arkadaşlıklarına dair birtakım nüvelere tanık olduğumuz bu sahnede aynı zamanda, bu dönemde “komünizm propagandası” korkusunun da yüksek olduğunu anlarız. Sevgi ve Şenel’in koro hocaları Ruhi Su’nun komünist olduğu gerekçesi ile TRT’den atılması gündemdedir.

Mevhibe Hanım Cumhuriyet’in 25. yıl balosunda giymek üzere Aliye Hanım’dan kendisinin bir önceki baloda giydiği elbisenin aynısını dikmesini rica etmiştir. Dikim esnasındaki diyalogda Mevhibe Hanım’ın eski milletvekili babasının CHP’nin “sert” kanadından olduğu ve çok partili döneme geçiş sürecinde tasfiye edildiği vurgulanarak ülkedeki toplumsal dönüşüme değinilir. Aliye Hanım’ın zarifliğini kıskanan Mevhibe Hanım ısrarla kendisine fazlasıyla dar gelen bir elbise diktirmiştir ve elbiseyi çıkarmakta çok zorlanır. Elbise provasına devam etmek üzere iki kadın iç odaya geçerler.

Genç kızlar yalnız kaldığında Şenel’in Sevgi’ye doğum günü hediyesi olarak aldığı, dönemin popüler Yıldız Dergisi çıkar ortaya. Siyasi ve ekonomik konjonktürde olduğu kadar popüler kültürde de Amerikan etkisi çok yoğun hissedilmektedir. O yüzden bu dergi içinden seçilen, kızların okudukları film romanında yakışıklı, güçlü Amerikan çavuşu güzellemesi yapılmaktadır. İçinde müstehcen hikâyelerin de bulunduğu bu yetişkin dergisi genç Sevgi’yi çok heyecanlandırır. Şenel dergiyi kendisi satın almış gibi davransa da Gönül derginin bir başkasının olduğunu ortaya çıkarır ve Şenel babasının kapıcı olduğu apartmandaki Mevhibe Hanım’ın kızı Olcay’ın dergiyi kendisine verdiğini itiraf eder. Sevgi için ise para ile alınıp alınmadığının bir önemi olmayan bu hediyenin içindeki film romanını okuyup eğlenmek çok daha önemlidir.

Sevgi ve Şenel önce film romanını okur, sonra Hollywood yıldızı Diana Durbin’in dergideki pozunu taklit etmeye çalışırlar. Diana Durbin’i Şenel canlandırmak istese de her zaman olduğu gibi Sevgi başrolü kendine münasip görür ve Diana gibi femme fatale bir poz vermeye çalışıp beceremez. Başrolü Sevgi’ye kaptırmanın hırsı ile Şenel, Sevgi’nin beceriksizliğini bir fırsata çevirerek Sevgi ile hâlâ regl olamadığı için dalga geçer. Sevgi’ye kıyasla havalı bir genç kız olarak davranmayı daha çabuk çözmüş olan Şenel, Sevgi’nin çıkmamış memelerine portakal koyarak onu kendince daha alımlı hâle getirmeye çalışır. Bu portakal kavgası esnasında Aliye Hanım ve Mevhibe Hanım odayı basarlar. Aliye Hanım kızların okuduğu Yıldız Dergisi’ni fark edip bu bayağı derginin nereden geldiğini çözmeye çalışırken derginin Mevhibe Hanım’a ait olduğu gerçeği ortaya çıkar. Baştan beri bu doğum günü partisinde ne işi olduğuna anlam veremediği kapıcı kızını dergisini çalmakla suçlar Mevhibe Hanım ve Şenel’in kulağını çekip suçunu itiraf etmeye zorlar. Sevgi arkadaşının bu şekilde aşağılanmasını kabullenmez ve “hayır o dergiyi ben getirdim eve, çekecekseniz benim kulağımı çekin” diyerek Şenel’i Mevhibe Hanım’ın elinden kurtarır. Sahne bu jestle donar.

Bu sahnede Sevgi’nin kuralları delmekten korkmayan ve haksızlığa karşı sesini çıkaran bir genç kız olduğunu vurguladık. Sahnede alt sınıftan bir kapıcı kızına karşı ayrımcılık yapan statükocu figürün aksine sınıfsal ayrımları önemsemeyen Sevgi ve annesinin Şenel’i sahiplendiğini gösterdik. Aslında Sevgi’nin insancıl ve empatik yönünü annesinden aldığını söyleyebiliriz. Öte yandan Sevgi’nin ayrıcalıklı konumunu, balolara gidecek, İnönü’ye yaklaşacak derecede yüksek bir bürokrat (mimar) kızı olduğunu vurguladık. Şenel ile kurduğu dostlukta yer yer bu sınıf ayrıcalığının yaratabileceği mesafeyi ve zaman zaman ortaya çıkan o hassas eşikleri de sahneye taşıdık.

Sahnenin sonunda Sevgi’nin ölümünü hatırlayacağı karakter Şenel olduğu için, Şenel’in tutucu babası ve sınıfsal konumuna rağmen “yırtmaya” çalışan ve kendisine dayatılan koşulları değiştirmeye çabalayan bir karakter olduğunu vurgulamak önemliydi. Oyundaki Şenel karakteri adını ve kişilik özelliklerini Yürümek romanından alsa da karakterin ailevi ve ekonomik koşullarını Yenişehir’de Bir Öğle Vakti romanından ilhamla oluşturduk ve bu romanın karakterlerinden kapıcı Mevlüt’ün kızı olarak tasarladık. Yürümek romanındaki Şenel, bekâr ve çalışan bir annenin kızı olarak, “serbest yetişen bir kız”dır. Romanın ana karakteri Ela’nın özgür cinselliği keşfetmesine ve kadının toplumdaki konumunu sorgulamasına önayak olarak Ela’nın gizli hayranlığını kazanır. Sahnede Şenel’i Mevhibe Hanım’ın kapıcısının kızı olarak yorumlayarak hem sahnede karakterler arası çatışmayı güçlendirmeyi hem de sınıfsal, kültürel ve kendisine dayatılan ataerkil toplumsal koşullara meydan okuyan bir karakter yaratmayı hedefledik.

Sahnenin donmasıyla her sahne sonunda göreceğimiz, o sahnenin ana karakterinin ölümünü imleyen koreografik anlardan ilkini görürüz. Yürümek kitabından Şenel’in nasıl öldüğünü anlatan bir alıntı duyulur: “Şenel adında bir Türk kızını av tüfeğiyle vuran bir Amerikalı çavuş kendini de öldürdü”. Bir Amerikalı çavuş, Şenel adındaki Türk kızını vurdu. Böyle sıradan, saçma sözcüklerle yazılı bir haber… Üçüncü sayfa haberi… Şenel ölmüştü. Bir Amerikalı vurmuştu onu.[11] Müzik eşliğinde Sevgi’nin sesinden tekrar eden bu alıntı boyunca Sevgi’nin yatağını oluşturan dekor parçaları, rolünden sıyrılan diğer karakterler aracılığı ile Şenel’in önünde bir yola dönüşür. Önündeki boşluğun her defasında yeni bir dekor parçası ile dolmasıyla Şenel tekinsiz bir yolda yürümektedir. Parçalar bitip yol sona erdiğinde bir tüfek sesi duyulur ve Şenel o çok özendiği Amerikan rüyasından fırlayan yakışıklı askerin faili olduğu bir cinayete kurban gider. Tüfek sesiyle birlikte Sevgi de uykusundan uyanır.

Fotoğraf: Ataşehir Belediyesi
  1. Londra Sahnesi – 7 Ekim 1976

Sevgi rüyadan uyandığında elinde Yürümek romanı vardır. Gencecik yaşında bir erkek tarafından vurularak öldürülen çocukluk arkadaşı Şenel’in rüyasına girmesi belki de kendi ölümünü düşündüğündendir. Ağrılar içindeki Sevgi kendi ölümünün de çok uzak olmadığının farkındadır. Şenel, arkadaşı Sevgi’nin eline meme yapmak için kullandıkları portakallardan birini tutuşturur, bir nevi “haydi oyunumuza devam edelim” demektedir. Genç kızlığında portakal ile kendine meme yapan Sevgi’nin yerini kanser sebebiyle bir memesini kaybeden Sevgi almıştır.

Fotoğraf: Ataşehir Belediyesi

Portakalı alınan memesinin yerine koyan ve aynada bir süre kendisini izleyen Sevgi, kanser teşhisini ve memesinin ona sorulmadan alınmasını öfkeyle hatırlar.[12] Günümüzde meme kanseriyle mücadele eden, mastektomi ameliyatı geçiren kadınların ruhsal iyilik hâlini destekleyecek farklı mekanizmalardan, yöntemlerden bahsedebiliyoruz. Ancak anlıyoruz ki 70’li yıllarda kadınlar tüm bu tedavi süreçlerinin zorluğuyla, değişen beden algılarının getirdiği psikolojik sorunlarla tek başlarına baş etmek zorunda kalmışlar. Sevgi yaşadıklarının ne kadar gayri insani olduğunu çarpıcı bir şekilde dile getirir: Narkozdan uyandığımda sağ memem yoktu. Kesip almışlar. Bana sormadan kesip almışlar! “Öyle gerekti” demiş doktor. Mememi bir tasın içinde Mümtaz’ın eline tutuştururken “araştırılması gerek, iki kat aşağıya, patolojiye götürün” demiş. Ardından karakterlerin teşvikiyle aynı portakalı yemeye başlar; zira son kan değerleri düşük çıktığından değerleri toparlanana kadar tedavisine ara verilmiştir. Portakalını yerken çocukluk arkadaşı Şenel’e seslenerek çocukluk yıllarının bir muhasebesini yapmaya başlar: Biz burjuva Yenişehir bebelerine siz nankör kapıcı çocuklarının büyüyünce hep kocaya kaçtığınız anlatılırdı. Ben anlamazdım, gerçekten anlamazdım. Böyle büyüdük biz. Yürümek romanının ana kahramanı olan ve Sevgi Soysal’dan otobiyografik izler taşıyan Ela iyi, güzel, efendi, terbiyeli olandır; Şenel ise bunların tam tersi olarak etiketlenmiştir toplum tarafından. Çocukken bunu sezgisel olarak fark eden Sevgi büyüdüğünde bu ayrımcılığın ve aslında sınıfsal olan bu eşitsizliğin adını açıkça koyabilmiştir.

Sahnenin sonunda Sevgi yazmaya nasıl başladığını hatırlar. Tıpkı kendi karakteri Ela gibi, bir “burjuva bebesi” olan Sevgi, kendisine yakıştırılan iyi, efendi etiketlerine; dayatılan kurallara, ilişki biçimlerine itirazını “musluğunun lastiği bozulmuşçasına yazmaya” başlayarak yapar. 1961 anayasasının toplumda yeni bir özgürlük ve demokrasi beklentisi yarattığı bir dönem başlamıştır. O dönem duyduğu heyecanını aynı coşkuyla hatırlar: Savrukluktan, hata yapmaktan korkmadan; geriye dönüp bakmadan yazdım. Bir kadının evlere barklara sığdıramadığı isyanıyla, neşesiyle taştım da yazdım.

  1. Geçmiş Sahnesi – 27 Mayıs 1962 / Ankara

Sevgi Soysal’ı 26 yaşında genç bir kadın olarak gördüğümüz bu sahne hem Sevgi’nin yazmaya, üretmeye başladığı döneme hem de toplumda farklı kesimlerin örgütlenmeye ve kamusal alanda söz söylemeye başladığı yıllara denk gelecek şekilde seçilmiştir. 1950’lerde çok partili sisteme geçildikten sonra iktidara gelen Demokrat Parti ilk yıllarında önemli reformlara imza atarak farklı kesimlerin taleplerini karşılamakta başarılı olsa da 50’lerin ortasında seçim öncesi sorunsallaştırdığı tek partili yıllara benzer otoriter pratikler sergiler.[13] Buna karşın muhalefet artar, üniversite öğrencilerinin tetikleyicisi olduğu büyük öğrenci gösterileri, Harp Okulu öğrencileri ve subayların yürüyüşleri, işçi eylemleri gerçekleşir. 1960 yılında 27 Mayıs darbesi emir-komuta zinciri dışında alt düzeydeki subaylar tarafından gerçekleştirilmiş, 1961’de ise hak ve özgürlükleri güvence altına alan yeni bir anayasa yürürlüğe girmiştir.[14]

Sahne, yeni anayasanın birinci yıldönümünün kutlandığı, 27 Mayıs’ın bayram sebebi ile resmî tatil olduğu bir günde geçer. O gün Sevgi küçük oğlu Korkut’u da alıp Adalet Ağaoğlu’nu evinde ziyarete gitmiştir. Sevgi dönemin meşhur şarkısı Non, je ne regrette rien’i tekrar tekrar Adalet’in pikabında çaldırmaktadır. Sahne şarkıya avaz avaz eşlik eden iki kadının çakırkeyif dansı ile açılır.

Fotoğraf: 1. Diyarbakır Kadın Oyunları Festivali

Sahnenin rengi ise sahne boyu işlenecek kadınların özgürleşmesi temasından ilhamla mor olarak seçilmiştir. Birbiri ile yeni yeni samimi olan Adalet ve Sevgi dertleşir. Sahne boyu oyunun en başından beri Londra’da Sevgi’yi ziyarete gelen karakterlerden biri olan Tante Rosa ise iki kadının etrafında dolanacaktır. Bazen onları dinler, bazen dergisini okur, bazen de içine dönen Sevgi’ye güç olur. Ailesindeki Alman kadınlardan, ama en çok da teyzesi Rosel’den esinle yazdığı Tante Rosa karakterinden şöyle bahsetmiştir Sevgi Soysal verdiği bir söyleşide: “Bir Bavyera köyünde gerçekten aforoz edilmiş, çocuklarını kocasını bırakıp büyük kente gitmiştir. At cambazı olmak isteyen, rahibeler okulundan kovulan teyzem ‘Tante Rosel’ kitaptaki bu ve başka olayların kahramanıdır.”[15] Tante Rosa, Sevgi’nin kadınlık durumunda ve yazarlığında girdiği çıkmazdan 1968’de yazdığı Tante Rosa kitabı ile çıkmasına referansla hep onun yanında yöresinde olacaktır sahne boyu.

Melankolik bir ruh hâli içinde olduğunu gördüğümüz Sevgi, Adalet’e fakülteyi yarım bırakmış olmaktan, evliliğinden, anneliğin onu zorlayan taraflarından, özel bakım isteyen bir çocuğa sahip olmaktan ve bakım yükümlülüğünün daha çok onda olmasının ağırlığından bahsederken adeta bir “ev kadınına” dönüşmekten pişman olduğunu ima eder. İlk kitabı Tutkulu Perçem’i yayınlamış, çiçeği burnunda bir yazar olan Sevgi özel hayatı ile yazarlık arasında nasıl bir denge kurduğunu öğrenmek istemektedir kendinden daha deneyimli bir yazar olan Adalet Ağaoğlu’ndan. Adalet’in radyodaki memuriyetinin ve evdeki işlerinin bütün vaktini aldığını ve yazmaya zaman bulamadığını öğrendiğinde Sevgi hayal kırıklığını saklayamaz ve patavatsızca bir tepki verir: Yazık! 

İki kadın arasındaki gerilimli hava Adalet’in Sevgi’nin eline tutuşturduğu kâğıtlar ile dağılır. Devlet Tiyatroları’nda sergilenen ilk oyununun ardından “ilk bayan yerli yazar”[16] olarak aldığı ağır eleştirilerden sonra radyoculuğa kayan ve aslında kimselere söylemeden gizli gizli yazan Adalet ikinci oyununun taslağını vermiştir Sevgi’nin eline: Evcilik Oyunu.[17] Oyundan bir bölümü sesli okuyup canlandırırken iki kadın birbirine güç verecektir: Kendilerini var etmek için yazmaya devam etmeleri ve zamanı geldiğinde bulundukları yeri terk edebilmeleri için…

Fotoğraf: Ataşehir Belediyesi

Adalet Ağaoğlu’nun Sevgi Soysal’ın ardından yazdığı bir yazıdaki şu sözleri sahne için esin kaynağı olmuştur: “Besbelli bu ‘ev kadını’ olma durumu onun canını çok sıkıyordu. ‘Çoktandır hiçbir şey yazmıyorsunuz’ dedi bana. Radyoculuğun, oradaki işlerin ve evin tüm zamanımı aldığını söyledim. Yüzünü buruşturdu: Yazık!”[18] Sahneyi kurgularken 1962 yılındaki Sevgi ve Adalet’in özel alana, memuriyete ve üretim yapamamaya sıkışmışlık hâlini dönemin toplumsal arka planıyla birlikte ele aldık. Dışarıda toplumsal hareketler yükselip Türk solu coşarken, kadınlar olarak neden eve ve ev yaşantısının sınırlarına mahkûm edildiklerini; bu değişim ve dönüşümün neden tüm cinsiyetleri kapsamadığını sorguladıkları bir çatışma ördük

Oyun okunurken içeriden oğlu Korkut’un sesi gelir, uyandığını fark eden Sevgi çocuğunu uyutmak üzere oyunu okumayı yarım bırakır. Tam gidecek iken aklına gelir, sorar: Adalet ne oluyor oyunun sonunda? Hakim boşuyor mu adamla kadını? “Hayır” der Adalet: Evlilik adı altında bir yastıkta, dört duvar arasında yaşamaya devam. Bu cevap ile kafası karışan Sevgi oğlunun yanına gider ve uyutmak için ona ailesinin kadınlarından öğrendiği Almanca bir ninni söyler: Schlaf Kindchen schlaf. Dein Vater hüt’ die Schaf. Die Mutter schüttelts Bäumelein, da fällt herab ein Träumelein. Schlaf Kindchen schlaf.[19]

Oğlu uyuduğunda kimseye söyleyemediklerini ona fısıldar: Oğlum senin de nefesin kesiliyor mu evde? Benim kesiliyor. Pencereleri ardına kadar açmak da yetmiyor her zaman, değil mi? Ne yapalım dersin? Gidelim mi seninle evden? Sevgi karar vermenin ağırlığından kaçıp uykuya sığındığında sahne boyu onu izleyen teyzesi Tante Rosa az önceki Almanca ninninin ezgisine uydurduğu bir şarkı ile Sevgi’nin rüyasına dâhil olur ve sahneye sızar. Diğer kadınlar da Rahibe kılığında yatakta belirir:

Şak, kapandı kapı!

Rosa mahzene kapatıldı.

Kilitli, soluk soluğa, ter içinde 

Susadı Rosa rahibe okulunda…

Bir el vurdu omzuna

Schwester Maria!

“Durup dururken su içiyorsun sen!

Su içiyorsun durup dururken

Arzularına gem vuramayan günahkâr!

Fotoğraf: Kenan Özcan

Henüz küçük bir kız iken, rahibeler okulunda bedensel isteklerini yargılayan ithamlarla karşılaşır Rosa. Çocukluğun bağımsızlığıyla yasakları hemen kabul etmez ve bu yüzden mahzene kapatılarak cezalandırılır. Sevgi, onun bu sıra dışı hikâyesini merakla ve ardı arkası kesilmeyen sorularla takip eder. Aslında sorduğu her soru çift anlamlıdır: Bir yandan Tante Rosa’nın isyankâr hayatının izini sürer, diğer yandan kendi içindeki çıkmazların cevaplarını arar. Rosa bir pazar günü kocasını, evini nasıl terk ettiğini, sonra bu yüzden nasıl kiliseden aforoz edildiğini, ikinci kocası ölünce beş parasız ortada kaldığını ama mezar bakım şirketi kurarak yeniden hayata döndüğünü anlatır Sevgi’ye. Düşüp kalkmaktan, batıp çıkmaktan, çuvallayıp yeniden başlamaktan korkmamasını öğütler Sevgi’ye ve “yeter ki yaşamakta ısrar et, haydi artık çık dışarı” diyerek Sevgi’yi rüyasından uyandırır. Magazinel bir bakışla yaptığı üç evlilik etrafında yankı bulan ya da “yalnız kalamayan kadın” etiketiyle hatırlanan Sevgi imgesini, sahnede her defasında küllerinden doğan, bırakmaktan ve sıfırdan başlamaktan korkmayan özgür bir kadın olarak yeniden çizdik. Bu cesaret elbette anlık değildir; kendi deyimi ile “anneannesinden ona uzanan çizgiden”[20] aldığı köklü miras, 60’ların özgürlük rüzgârı ve solun dönüştürücü cereyanıyla birleşerek onu var etmiştir.

Fotoğraf: Emre Aymelek

Sahne, Sevgi’nin dışarı çıkma jesti ile donar. Tante Rosa’ya toplum tarafından nasıl bir ölüm yakıştırıldığını anlatan bir alıntı duyulur: Şimdi beklenen bir intihardır, bir uçurumdur, bir düşüştür. Şimdi beklenen bir kocakarının günah dolu hayatın sonunda sefilce can vermesidir. Yoksa şimdi beklenen günah çıkaramadan geberen bir günahkârın şen hayatı mıdır? Şimdi beklenen bir başarı, bir mutluluk mudur? Hiçbir şey midir yoksa? Hiçbir şey midir?[21]

Müzik eşliğinde Sevgi’nin sesinden tekrar eden bu alıntı boyunca Sevgi’nin yatağını oluşturan dekor parçaları bir sirk parkuruna dönüşür. Çocukken at cambazı olma hayali engellenen Tante Rosa ip üstünde yürür, düşer, kalkar, yeniden başlar ama sonunda takatsiz kalıp yere yığılır.

  1. Londra Sahnesi – 15 Ekim 1976

Sevgi, Tante Rosa(lar)’ın toplumdan aforoz edilmek istenmesine duyduğu öfkeyi dillendirir: Tante Rosa… Senin öldüğünü herkes unutur ama bir ben unutmam. Seni o dehlizlere ben soktum çünkü. Tante Rosa senin acıklı da olabileceğini, gülünç de olabileceğini anlamadılar. Tante Rosa’nın beceriksizlikte ısrar etmek demek olduğunu da anlamadılar. Anlamayacaklar. Aslında aynen Tante Rosa karakteri gibi, Tante Rosa kitabı da baş karakterinin kaderini paylaşmıştır: Yazıldığı dönemde edebiyat çevreleri tarafından var olan kategorilere uydurulamadığı için hor görülen, yerli bulunmayan, ciddiye alınmayan Tante Rosa eserinin hak ettiği saygıyı -ölümünden sonra bile olsa- görmesi arzusunu kararlı bir şekilde haykırır: Eğer ben bir gün ölür gidersem, vasiyetim olsun, bu kaydı her kim dinliyorsa… Şimdi bu hırdavatlar son romanlarımı öne çıkartıp Tante Rosa’nın boynunu vuracaklar. Tante Rosa’ya sahip çıkın! 

Sözünü söylemesiyle ağrıyla iki büklüm kalması bir olur. Hastalığı Sevgi’yi artık iyice etkilemeye başlamıştır, ağrıları artmıştır. Ağrı içinde doğrulmaya çalışırken ihtiyaç duyduğu destek Tante’sinden gelir; Tante Rosa, Sevgi’nin yanağına kırmızı rujlu dudaklarıyla kocaman bir öpücük kondurur. O öpücükten ve teyzesinden aldığı ilhamla, ağrılar içindeki yüzü aksini gösterse de hastalığın ve ağrıların kendini pek de etkilemediğini, hiçbir sorunu olmadığını iddia eder. Hatta öyle ki Mümtaz, dikkat etmezse ölümünün kendine fazla yüklenmekten olacağını söylemektedir. Gerçekten de Sevgi hastane-ev döngüsü içinde sadece hastalık ve tedavi odaklı bir hayat sürmek yerine, üretime dönmüş ve yeni kitabı Hoş Geldin Ölüm’ü yazmaya başlamıştır. Çalışma ortamını düzenleme, bir mobilya mağazasında gördüğü bambu yazı masasını alma planları yapmaktadır. Bu esnada, Sevgi’nin kendisini zorlayan hareketler yapışını endişeli bir şekilde izleyen karakterleri de ona destek olmaya çalışmaktadırlar. Sevgi ise her zamanki gibi durumuna espriyle yaklaşmaktadır; cezaevinde de masasız sandalyesiz yazabilmişken şimdi ölürayak lükse mi düşmektedir?

Fotoğraf: 1. Diyarbakır Kadın Oyunları Festivali

Eline Türkiye’den gelen bir gazeteyi alarak okumaya başlar. Kıbrıs Türk Federe Devleti kurulmuş, iki halk arasındaki düşmanlığın iyice körüklenmesi için gazeteler de üzerlerine düşen görevi yerine getirmektedir; okuduğu “Kanı Bozuk Rumlar” başlıklı bir haber Sevgi’nin sinirlerini tepesine çıkarır. Gazetenin “kanı bozuk” diye yaftaladığı pek çok Kıbrıs Rumu da aynı hastanede kanser tedavisi görmekte ve Sevgi’ye yoldaşlık yapmaktadırlar. Bu bölüme kendisinin BBC için hazırladığı radyo programı metninde yazdıkları esin olmuştur: “Herkesin kanı sayılıp bittikten sonra, herkes birbirinin gözlerinin içine bakmaya başlar… bu bakışlarda öyle ortak, öyle birbirine iyimserlik aşılamaya çalışan bir alışveriş var ki, anlatmaya sözcükler yetmez…. iğneden dönenin durumu ise apayrı. Öylesine ağır, kişiyi yoran bir iğne ki bu, herkes tetikte bekliyor sanki. Üç kişi bir kanepeye mi oturmuşlar, hemen ayağa kalıp iğneden dönenin uzanmasını sağlıyorlar…”[22] Mevzu ölüm kalım olunca “Atilla Hattı” ya da “bir milim geri gidilmeyecek sınırlar” gibi lafların da hiçbir hükmü kalmamaktadır: “Burada, insanın insana, hayatın en önemli ve doğru gerçeklerinden biri olan ölüm karşısında, bu tek ortaklığı paylaşabilmek açısından takınabileceği tek tavır var”.[23]

Kanser tedavisinde yoldaşlık yaptığı Kıbrıslı Rum dostları, ona 1967 yılında İmroz’a yaptığı seyahati ve orada tanıştığı Rum kadınları hatırlatır.

  1. Geçmiş Sahnesi – 15 Ağustos 1967 / İmroz

Sahnenin geçtiği 1967 yılı, Sevgi Soysal’ın henüz 30’lu yaşlarının başında olduğu, TRT’de çalışmaya başladığı ve politik duyarlılığının arttığı bir döneme denk gelmektedir. Aynı zamanda bu yıl, Türkiye ve Yunanistan arasında ciddi bir gerilim kaynağı olan Kıbrıs’ta, Türkiye’nin askerî müdahaleye çok yaklaştığı ancak diplomatik yollarla gerilimin bir süreliğine yatıştırıldığı bir döneme tekabül eder. Sahne, bu tarihsel bağlam göz önünde bulundurularak seçilmiştir.[24]

Az çok aynı dönemdeki diğer milliyetçiliklerle ortak bir şekilde, Türkiye ve Yunanistan da kendi nüfuslarını “karıştırmaktan” kaçınmaya çalışırlar. Etnik “heterojenlik” ile başa çıkmak için kullanılan stratejiler benzerdir; iki ulus devletin diplomatları tarafından Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’nın şartları gereği yaklaşık 1.200.000 Anadolu Rumu ve 400.000 Rumeli Müslümanının karşılıklı zorunlu nüfus değişimi başlar.[25]

1923’teki nüfus değişimine dâhil edilmeyen İstanbul’daki Rumlar, Batı Trakya’daki Türkler ve İmroz (Gökçeada) ile Tenedos (Bozcaada) halkı, “diğer tarafın” gizli destekçileri olarak görülürler ve hem Türkiye hem de Yunanistan tarafından cezalandırılırlar.[26]

Türkiye’de İmroz’a yönelik baskı giderek artar. 1964 tarihli Milli Güvenlik Kurulu kararlarına göre adaların kadastrosu yapılır, araziler istimlak edilir, adaya müftü tayin edilir, cami inşa edilir, açık bir cezaevi kurulur, jandarma taburunun intikali sağlanır. Bu kararlar yıllar içinde hayata geçirilirken Rumca eğitim de yasaklanacaktır. Bu adımlar “Rumları eritme programı” olarak anılır. Birçok adalı bu koşullarda adayı terk edip Yunanistan’a göç edecektir fakat bu yıllarda Yunanistan’ın İmroz politikası da oldukça tartışmalıdır. İmrozlu Rumlar resmî göçmen olarak kabul edilemeyecek, çoğu için bir “vatansızlık” dönemi başlayacaktır.[27]

Fotoğraf: Ataşehir Belediyesi

Sevgi Soysal’ın, Yürümek romanı ile İmroz’un yukarıda özetlenen dönüşümünü edebiyata gerçekçi bir şekilde aktaran ilk Türk kökenli yazar[28] olması nedeniyle İmroz’da geçen bir sahnenin oyunda da yer almasına karar verildi. Öte yandan elimizde Sevgi Soysal’ın İmroz’da neler yaptığına, kimlerle karşılaştığına dair pek fazla bilgi olmadığı için İmrozlu kadınların gerçek anlatılarından faydalandık.[29] Dört farklı kadın karakterin Rum kimliğini sahiplenme ve Türk bir kadın ile olan ilişkilenme biçimlerini resmederken çeşitlemeler yapmaya özen gösterdik. Örneğin Stella radyo programları dolayısıyla Sevgi’ye hayranlık beslerken annesi Calliope Ankara’dan gelen bir radyocu olan Sevgi’ye şüpheyle yaklaşır.

Sahne eşi Başar ile birlikte yaz tatilini geçirmek üzere İmroz’da olan Sevgi’nin, deniz kenarında müzik eşliğinde hora[30] çeken adalı kadınların coşkuyla kutladıkları bayram eğlencesine katılmasıyla başlar. Sahnenin rengi Rum adasına ve denize referans ile mavi olarak seçilmiştir. Sevgi kadınların dansına biraz katıldıktan sonra uzaklaşıp iskelenin ucundan denizi izlemeye başlar. Onu fark eden kadınlardan en yaşlısı ayazda üşümemesi için torunuyla ona kendi ördüğü şalı gönderir. Bu jeste teşekkür etmek isteyen Sevgi kadınlar ile tanışır: Adayı terk eden yaşıtları gibi Amerika’da yaşayan talibi ile evlenme hayalleri kuran duygusal ve yardımsever Stella, sert mizaçlı dobra annesi Calliope, artık yaşlılıktan kafası gidip gelen ve sadece Rumca konuşan anneannesi Veronika ve eskiden bu ailenin komşusu olan ama adada iş imkânı kalmadığı için Atina’ya göçmüş Elefteria. Başlangıçta Türk bir kadının panayır eğlencesinin ortasında ne yaptığına anlam veremeseler de Stella’nın Sevgi’nin sesini TRT’deki “Kadın Saati” programından tanıması ile ortam değişir.

Sahnenin devamında TRT radyosundan bahis açılmasıyla birlikte Eleftheria karakteri Ankara radyosunun önceden adada çekmediğini söyler buna karşılık Stella artık Ankara radyosunun Atina radyosundan bile daha iyi çektiğini belirtir. Calliope bunun bilinçli bir siyaset olarak izlendiğini ima eder ve Rumlar üzerindeki baskıyı dolaylı yoldan dile getirir, ancak Sevgi Soysal bu iğneleyici tavır karşısında TRT radyosunu bir ölçüde savunur. Burada Sevgi Soysal’ın sahne başından beri Rum kadınlarla özdeşlik kuran samimi tavrına rağmen özellikle Calliope’nin karşısında aklından geçenleri doğrudan söyleyen dobra bir tavrının da olduğunu fark ederiz.

Ancak adadan çeken Ankara Radyosu’ndan Rumlar için “vatan haini” olarak bahsedildiğini öğreniriz. Bunun akabinde adadaki Rum halkına yapılan adaletsiz uygulamaların hepsi (Rumca eğitimin yasaklanması, arazilere el konulması, adanın ortasına bir açık cezaevi inşa edilmesi) bir bir açığa çıkar. Sevgi arazilerin sembolik bir ücret karşılığında istimlak edildiğini öğrendiğinde, bu haberleri tüm açıklığıyla yayınlamayan kurumuyla içsel bir hesaplaşma yaşar. TRT’de radyo programcılarının belirli bir özerkliğe sahip olduğunu belirtse de TRT’nin en nihayetinde devlet politikalarının sözcülüğünü yaptığı gerçeğiyle yüzleşir. Diğer yandan Atina’dan gelen Eleftheria, Yunanistan’ın da hatalı politikalar izlediğini, Türkiye’de yaşayan Rumları kaderine terk ettiğini, Yunanistan’a göç edenlerinse Anadolu’dan geldikleri için aşağılandığını hatırlatır. Kadınlar bu gerilimli ortamı Sevgi’ye şarap ikram ederek yumuşatmak isterken Veronika, iskelenin ilerisindeki bir noktayı işaret eder ve ağzından şu Rumca sözler dökülür: İ kateyida erhete. Ta aloğa me tis flogismenes hetes pou sernoun to hriso arma tou Posidona plisiazoun kalpazontas apo ton vitho tis yis. Akoute to podovolito tis kateyidas? İ kateyida erhete stin Imvro.[31]

Fotoğraf: Kenan Özcan

Veronika’nın bu kehanetinin arkasında mitolojik bir hikâye vardır. Yunan mitolojisinde Poseidon’un İmroz ile Tenedos adaları arasında deniz atlarının çektiği altın arabasıyla dolaşıp fırtınalar yarattığı anlatılır. Ege ne zaman kabarsa, coşsa adalılar Poseidon’un yine atlarıyla dolaştığını, adalılara kızgın olduğunu düşünür.[32] Veronika’nın sahne bitimine kadar herkesi iskeleden uzak tutmaya çalışmasının sebebini gerçekleşecek bu kehanetle öğrenmiş oluruz. Bayram için kilisede yakılan mumlar yüzünden bir ihbar yapılmıştır. Kilisede yakılan mumlar ile karşı kıyıdaki Yunan adasına işaret veriliyor diye askerî bir çıkartma yapılmıştır. Sahne kadınlar iskelenin üstündeyken donar. Sevgi’nin sesinden Yürümek romanından şu alıntı duyulur: Niçin söndü kilisenin mumları? Kıyı ıssız, karanlık… Sanki hiç bayram olmamış… Kadınlar birlikte hora tepmemiş, hiç şarap içilmemiş gibi karanlık… Kıyıdan karşı Yunan adasına işaret veriliyor diye ihbar olmuş… İhbar?… Bir çıkarma gemisi kıyıda… Askerler ardı ardına boşalıyorlar gemiden…[33]  Bu alıntı esnasında iskelede olan Stella, umutla talibini getirmesini beklediği geminin aslında bir askerî çıkarma gemisi olduğunu fark eder. Bu esnada kopan fırtınadan kurtulmaya çalışır. Fırtına, İmroz’a yapılan ve Rumların adadan gidişi ile son bulan büyük bir müdahaleyi imlemektedir.  Ancak bu kaçış, Stella’nın boğularak ölmesiyle sonuçlanır. Bu bölüm Stella’nın iskelenin üzerinde yer yer dengesini kaybederek yaptığı bir Zeybekiko dansı ile ifade bulur.

  1. Londra Sahnesi – 20 Ekim 1976

Sevgi gördüğü kâbustan uyanır. Kâbusta Stella’nın boğuluşunu, sanki kendisiymişçesine yaşamıştır. Soğuk sulara gömülüşünü hissederek titremeye başlar. Karakterleri hemen yanına gelerek bir yandan sabahlığını giydirirler, bir yandan da perdeyi açarak içeriye güneş girmesini sağlarlar. Güneşi hisseden Sevgi, ihtiyaç duyduğu enerjiyi bularak hemen yeni planlara girişir. Yeniden biyopsiye girmiş, biraz zayıf düşmüştür, kendine geldiği gibi Londra’da uzun uzun yürümeye karar verir.

Sevgi Soysal’ın Londra’dan dostu Atilla İlhan’a yazdığı bir mektuptan kendisini bitap düşürme pahasına uzun yürüyüşler yaptığını biliyoruz: “… asıl geliş nedenimin hastalık olduğu gerçeğini, kafamdan silip atmak konusunda öylesine ileri gittim ki Mümtaz’ın haberi olmadan tüm Londra’yı yürüyerek tanıyıp öğrenmeğe kalkıştım. Bunun nedeni işin ucuzluğu bir yana, bir kentin ancak yürünerek tanındığına kesin inancımla, hastalık gibi tatsız bir sorunun, inançlarımın önüne çıkmasından hiç de hoşlanmayışım. Ama sonunda işi o kadar ileri götürdüm ki, bir gün yollarda hâlsizlikten bayılıverdim. Önce kızdım kendime, ‘ulan Sevgi, sende hiç iş kalmamış’, ama sonra Mümtaz’dan aldığım mesafenin en azından yedi buçuk kilometre olduğunu öğrenip üstüne de haklı bir zılgıt yiyince, ukalalığı bir yana bıraktım.”[34] Bu kısa pasaj Sevgi Soysal’ın kansere karşı tavrını belirlememizde önemli ilham noktalarından biri oldu.

Seyirci gözlerini kapasa sahnede kararlı ses tonu, inançlı anlatımı, yaptığı planlarla güçlü kuvvetli bir Sevgi olduğunu hayal edebilir. Ancak hastalık artık Sevgi’yi ciddi şekilde etkilemeye başlamıştır, uzun yürüyüşler yapmayı planlayan Sevgi güçlü söylemi aksine ancak yalpalayarak ilerleyebilmektedir. Karakterlerin ciddi fiziksel desteği, yeri geldiğinde onu tutup taşımaları olmasa bir noktada yere yığılacaktır. O da karakterlerin desteğine direnmeden, kendini onlara güvenle bırakarak inatla yürümeye, anlatmaya devam eder.

Fotoğraf: Duygu Bostancı

“İlerlemeyi”, “değişimi”, “gelişimi” de imleyen “yürümek” sözcüğünü sevdiğini anlatırken sözü ilk romanı Yürümek’e getirir. 1970 yılında TRT’den Başarı Ödülü alan Yürümek romanı hemen sonrasında TRT’nin aydın kadrolarını tasfiye edebilmek için başlatılan operasyonun gerekçelerinden biri sayılmıştır. Önce ödüllendirilen romanın sonrasında müstehcenlik suçlamasıyla davalık olması bir nevi 12 Mart darbesinin de ayak sesidir. Dönemin özerk Ankara TRT’sini hedef alan linç kampanyası için aranan günah keçisi olacaktır Sevgi Soysal.[35] Şüphesiz ki Yürümek romanı, genç bir kadının ataerkil kurallarla çevrili dünyanın kendi varoluşu üzerindeki tahakkümünü fark edip kendini var etme, kendi yürüyüşünü gerçekleştirme kararlılığını anlattığı kadar, Kıbrıs Harekâtı öncesi İmroz’unu turistik bir temsilin ötesinde, Rum halkına yönelik hak ihlalleri üzerinden ele aldığı için de tehdit olarak görülüp hedef tahtasına konmuştur.[36]

Sevgi, mahkemede hakimle karşılaşmasını hatırlar. Hakim Sevgi’nin bir yazar olduğunu görmezden gelerek TRT’den kovulmuş olması sebebiyle tutanağa mesleğini “ev kadını” olarak yazdırır, bunun üzerine mahkemede de olsa Sevgi dilini tutmaz ve cevabı yapıştırır: Yani hakim bey, şimdi siz hakimlikten atılırsanız “ev erkeği” mi oluyorsunuz? Bu cevabıyla normalleştirilmiş bir çifte standardı ve ataerkinin kadını ev sınırları içine hapsetme talebini deşifre eder. Hakimle yaşadığı bu karşılaşma ona hapishane günlerinde Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu’nun askerî cezaevi müdürünün kadınlara yönelik benzer yaklaşımını hatırlatır.

Fotoğraf: Kenan Özcan
  1. Geçmiş Sahnesi – 1970/1971 / Ankara

Sevgi Soysal’ın program uzmanı olarak TRT’de çalıştığı ve aynı zamanda kitaplarını yazıp yayımladığı bu dönem hem ülkenin tarihinde hem de Sevgi Soysal’ın kendi hayatında önemli bir kırılma noktasına işaret eder: 12 Mart 1971 Darbesi. 1960’lar boyunca işçiler, köylüler ve gençler; kadınlar, Kürtler, Aleviler; esnaf, zanaatkar ve kapıcılar; mühendisler, doktorlar ve öğretmenler, sanatçılar, edebiyatçılar ve bilim insanları aynı yöne doğru akan, sürekli bir gelişme hâlinde olan, aynı görüş açılarıyla çerçevelenen bir hareketin içinde olmuşlardır.[37] Bu dönemde, Türkiye İşçi Partisi’nin (TİP) ve Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu’nun kurulması, 15-16 Haziran 1970 tarihindeki kitlesel işçi eylemlerinin gerçekleşmesi gibi gelişmelerin yanı sıra toplumsal cereyanın sesini duyurabilecek iletişim kanalları da artmış ve çeşitlenmiştir. 12 Mart 1971 darbesi öncesi dönemde sol hareket, üç ana çizgi etrafında şekillenmiştir: Anayasal sosyalizm, milli demokratik devrim ve halk savaşı stratejisi. İlki, TİP etrafında gelişen anayasal sosyalizm çizgisidir. TİP, seçimle iktidara gelmeyi, dış ticaret ve bankaların millileştirilmesini, köylülere toprak dağıtılmasını savunmuş; cuntacılıktan uzak durmuştur. İkinci eğilim, Milli Demokratik Devrim (MDD) çizgisi ile özdeşleşir. 1961’de kurulan Yön dergisi çevresinde gelişen sol Kemalist denebilecek bu akım, Kemalist-devrimci bir askerî müdahaleyi savunur. Üçüncü çizgi ise, 1968 sonrası yükselen devrimci gençlik hareketinin savunduğu halk savaşı stratejisidir.

DEV-GENÇ çatısı altında örgütlenen gençlik, zamanla iki silahlı örgüte evrilmiştir: THKP-C ve THKO. THKP-C, emperyalizmi içsel bir olgu olarak değerlendirirken, THKO ikiye ayrılarak kırsal (ODTÜ Toplumcu Grup) ve kentli (Devrimci Öğrenci Birliği – DÖB ve Devrimci Hukuklular Örgütü – DHÖ) odaklara yönelmiştir. DÖB daha sonra Doğu Devrimci Kültür Ocakları (DDKO) ile birleşmiştir. Kürt aydınları DDKO ile kimlik taleplerini dile getirmiş, Türkiye İşçi Partisi bu talebi benimseyerek parti tüzüğünde Kürt halkının varlığını tanımış, bu da partinin kapatılmasıyla sonuçlanmıştır.

12 Mart Darbesi “sosyal hak talebi çerçevesinde gelişen bu toplumsal cereyanın; devletin, hakim sınıfların ve bunlara bağlı şiddet temelli odakların şalteri indirme girişimlerinin son aşaması” olarak değerlendirilmelidir.[38] Türkiye 12 Mart Darbesi’ne doğru yol alırken içeride bir temsil krizi içinde bulunan Demirel Hükümeti dış politikada da ABD’nin desteğini kaybetmektedir. Demirel’in SSCB ve Doğu Bloku ülkelerinin yanı sıra bazı Avrupa, Arap ve İslam ülkeleriyle de dengeli ilişkiler kurmak için adım atmış olması ABD tarafından Türkiye’nin kendi yörüngesinden çıkabileceği şeklinde yorumlanmış ve böylece ABD, Demirel Hükümetini devreden çıkaracak bir askerî darbeyi desteklemiştir. Bu darbe aynı zamanda dünya genelinde 68 gençlik hareketine karşı gelişen baskı ve şiddet politikalarının Türkiye’deki devamıdır.

Devletin güvenlik güçlerinin toplumsal muhalefetin önünü kesmek için çabaladığı, devlet destekli paramiliter güçlerin de muhalefeti dağıtıp parçalamaya çalıştığı bir atmosferde gerçekleşen 12 Mart Darbesi siyasi ortamı ve sivil toplumu yeniden biçimlendirecektir. Hukuk düzeninde devletin güçlendirilip birey ve toplumun zayıflatılmasına paralel olarak toplumsal muhalefetin susturulması, muhalefet öncülerinin de en ağır şekilde cezalandırılması gibi hamleler cunta tarafından adım adım hayata geçirilir. Pek çok şehirde sıkıyönetim ilan edilir ve tüm ülkede özellikle aydınları hedef alan bir gözaltı furyası başlar. Darbeden birkaç ay sonra Sevgi Soysal da bu aydınlardan biri olacaktır.[39] Sıkıyönetim komutanlığının vatandaşın hayatını tamimle nizam altına aldığı bir dönemde, nişanlısıyla tartışan bir arkadaşının arabasında arka koltukta otururken yakalar onu 12 Mart; arkadaşı, İsrail Konsolosluğu ile aynı sokakta bulunan evinin önüne yanaşırken, sıkıyönetimin “yeter” diye bağırmayı yasakladığını unutup feryat edince, icbar kolluğu koşarak gelir ve Sevgi Soysal “sıkıyönetim yasaklarına aykırı” hareket etmekten dolayı tutuklanır.[40] Kısa süren bu tutukluluğu, detaylarına aşağıda yer vereceğimiz ikinci bir tutuklama takip edecektir. 1971 ve 1972 yıllarında, kendi tabiriyle “12 Mart’ın gelip de kazma kürek yerine insan yakmaya başladığı bir dönemde” yaşadığı tutukluluk deneyimini önce Politika dergisinde tefrika hâlinde yazmış sonra da Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu adıyla kitaplaştırmıştır. Şimdiye kadar oyunumuzda yer verdiğimiz kurgu eserlerinden farklı olarak otobiyografik bir metin ya da bir tanıklık olarak değerlendirilebilecek olan bu eser hapishane sahnelerinin temelini oluşturur. Sevgi Soysal’ın kitabında hikâyesini anlattığı kadınlar arasından dönemin dinamiklerini ve çatışmalarını yansıtacak karakterler seçilmiş ve sahne üzerinde çeşitlendirilmiştir.

Fotoğraf: Mıgırdiç Arzivyan

İlk hapishane sahnesi Tülay German’ın sesinden, dönemin müzikal ruhunu taşıyan Yarının Şarkısı ile açılır.[41] Oyun boyu her sahnede farklı şekillerde kullanılan dekor parçaları bu defa bir koğuşta ya da bir yatakhanede nizami bir şekilde yerleştirilmiş ranzaları andıracak şekilde yan yana dizilmiştir. Sahnede kahverengi tonlarda giyinmiş dört kadın karakter görürüz. Kahverengi, 70’ler gençliğinin giyim modasındaki renk paletiyle ve dönemin solcu gençlerinin giydiği kıyafetlerle uyumlu olması sebebiyle seçilmiştir. Bu aynı zamanda parlamayı ve fazladan dikkat çekmeyi tercih etmeyen, mütevazi, kendini birey olarak ortaya koymaktan ziyade kolektiviteyi öne çıkaran dönemin ruhuna ve sol edebine uygundur.

Sahne aydınlandığında Sevgi amut pozisyonunda, her gün olduğu gibi jimnastik hareketlerini yapmaktadır. Sema bir yandan Mehtap’a İngilizce çalıştırırken bir yandan da amuda kalkan Sevgi’ye dayanak olmaktadır. Behice Boran köşesine kurulmuş acemice örgü örmeye çalışmaktadır. Mehtap fena çuvalladığı İngilizce yerine “Behice Hoca”sına örgüde yardımcı olmayı tercih eder. Kırılan yakın gözlüğünün yerine yenisini vermeyen hapishane yönetimi Behice Boran’ın savunmaya hazırlık sürecini zorlaştırmaktadır. Mehtap daktilonun başına geçerek Behice Hocasına yardımcı olur. Eşit yurttaşlık talebi ile öne çıkan TİP’in genel başkanı Behice Boran, savunmasında Kürt halkının yaşadığı ayrımcılık ve baskıyı dile getirmektedir.

Fotoğraf: Koç Üniversitesi

Sema dönemin sol örgütleri içinde silahlı mücadeleyi meşru ve zorunlu bir yol olarak görmeye başlayan Dev-Genç kanadına yakın durur. Behice Boran ise hukuki mücadele yolunun her zaman zorlanması gerektiğini savunur. Mehtap, uydurma bir “Mektup Örgütü” üyeliğinden kendini içerde bulmuş idealist, genç bir öğretmendir.

 Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu’nda da anlatıldığı üzere, hapishanede spor yaparak hayata tutunma ve kendini dinç tutma alışkanlığına sahip olan Sevgi, Sema’nın örgüt “abilerinin” kadınlar koğuşundaki yoldaşlarına avluda erlerin önünde spor yapmayı yasaklaması sonucu spor yapmayı bırakmasını eleştirir. Dönemin sol örgütlerindeki ataerkil yönelimlerin ve devrimci kadınların bu ortamdaki deneyimlerinin altını çizmek amacıyla eklenen bu vukuat, Sevgi’nin kadınların özgür iradesi ile hareket etmesi gerektiğini söyleyip Sema’yı birlikte jimnastik yapmaya ikna etmesi ile sonuçlanır.

Sahnenin ana gerilim hattını ise Behice Boran ve Sema karakteri arasındaki siyasi çatışma belirler. Sema, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının 1971’de Mamak cezaevinde başlattıkları açlık grevini koğuşta örgütlemeyi dener. Behice Boran bu girişimi desteklemeye yanaşmaz, Sema yer yer haddini aşarak Behice Boran’ı pasifizm ve legalizm ile suçlar. Sevgi açlık grevini ilkesel olarak desteklemediğini belirtir. Ayrıca, tutuklanmasına sebep olan gerekçenin onu uzun süre hapiste tutmayacağını tahmin ettiğinden koğuştaki kadınların koşullarını etkileyecek böyle büyük bir karara dâhil olmayı uygun bulmaz. Sevgi Soysal ile aynı koğuşu paylaşmış ve hâlen hayatta olan kadın mahkûmların bazıları ile yaptığımız görüşmelerde de vurguladıkları gibi hapishanede fikirleri ile ortamı belirlemek yerine çoğu zaman gözlemci bir rol benimsemeyi tercih edecektir. Sevgi’nin ardından Mehtap’tan da beklediği desteği alamayan Sema, Behice’nin kendisine “yasal haklarını” hatırlatması üzerine isyan ederek bir sonraki hapishane sahnesinde göreceğimiz Çiğdem isimli karakterin yaşadığı işkenceyi öne sürerek hak ihlallerinin olağanlaştığını söyler.

Bu itiraz gardiyanın koğuşa bir milletvekili hanımının geleceğini bildirmesi ile kesilir. Gelen TRT’nin dış haberler ekibinden Esin Çelikkan’dır.[42] Esin, Sevgi’nin TRT’deki çalışma arkadaşlarından biridir. Oyun boyunca dönüşümüne tanık olunan TRT’nin artık özerk bir kurum olmaktan çıktığını ve bu dönüşümü sezmekte geciken TRT dış haberler ekibinin, hazırladıkları bazı haberler sebebiyle tasfiye edilip gözaltına alındığını öğreniriz. Şaşırtıcı olan Esin Hanım’ın sağ tandanslı biri sayılmasına ve eski milletvekili eşi olmasına rağmen gözaltına alınmış olmasıdır. Cunta yönetimi bu hatasından hızlıca dönecek ve Esin Çelikkan’ın gözaltısı kısa sürecektir ancak yine de bu acemice hata Sevgi’nin alay konusu olur.

Sahne sonunda, Sevgi için tahliye kararının çıktığını öğreniriz, bu haberi sevinçle karşılayan hücre arkadaşları Sevgi’yi uğurlarken onu uyarmadan da edemezler: Sakın arkana bakma Sevgi abla, sakın! Yoksa geri dönersin buraya… Sahne Sevgi’nin kaçınılmaz ikinci hapis sürecine göz kırparak sona erer. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu’ndan tahliye olduktan sonraki dönemi şöyle anlatır Sevgi Soysal: “Hürriyete tahliye olmadım, evet. (…) Görünmez dikenli tellerle çevrili bir tutukevi idi Ankara’nın kendisi de. (…) Evler aranıyordu durmadan. Bir gün önce sokakta rastlaşıp konuştuğumuz tanış ertesi gün alınıp götürülmüş oluveriyordu. Mahirler Maltepe Cezaevinden kaçmışlardı. (…) Ankara’da oldukları söyleniyordu. Ankara’da sokağa çıkma yasağı vardı geceleri. (…) Her gece insan avlanıyordu Ankara’da, her gece evler basılıyordu. Evlerde karakollar kuruluyordu. Karakol kurulan eve rastgele giden de bilinmedik yerlere götürülüyordu. Kimse kimsenin evine rastgele gidemez olmuştu. Evlerle karakollar karışmıştı Ankara’da. Dostlarla polisler, tanışlarla muhbirler karışmıştı birbirine.”[43]

Fotoğraf: Mıgırdiç Arzivyan

İş arkadaşı Altan Öymen ile 26 Şubat 1972’de gittiği bir lokantada yaptığı sohbet, yan masaya konumlanan muhbirler tarafından ihbar edilince Sevgi Soysal orduya hakaret suçlamasıyla 15 Mart 1972’de ikinci kez tutuklanır.[44] Sahne aydınlandığında, Sevgi Soysal’ın ilk beraatinden bu yana yedi ay geçmiştir. Yeniden tutuklanarak aynı koğuşa dönmüştür; fakat artık hiçbir şey eskisi gibi değildir. Deniz K. Çakıcı bu dönemi şöyle tasvir eder: “Soysal’ın, 5 Ağustos 1971’deki ilk tutukluluğu esnasında yönetimin uyguladığı zulüm, henüz sistemli ve kurumlaşmış değildir. Söz gelimi yönetimin elinde yeterli uzman polis bulunmadığı için trafik polislerine görev verilir cezaevlerinde. Bu bir tür geçiş dönemidir. Soysal, orduya hakaret suçlamasıyla 15 Mart 1972’de yeniden tutuklandığında, geçiş dönemi sona ermiştir. Koğuşa gelen her yeni tutuklu, bir öncekinden daha yeni yöntemlerle ve daha kötü işkence görmüş olarak gelir. Tutuklu ve görüşçüler arasındaki bağlantı, dokunma izni kaldırılmıştır. Avukatlar bile müvekkilleriyle yalnız görüşememektedir artık.”[45]

Böylesine karanlık ve gergin bir atmosferin hâkim olduğu ikinci hapishane sahnesinde, Sevgi’yi daktilosunun başında yazarken; Hatice’yi bir köşede kitap okurken, Türkan’ı ise radyoyu tamir etmeye çalışırken görürüz. Çiğdem yatağında huzursuzca kıpırdanır, ardından birden uyanarak uykuyla uyanıklık arasında, adeta uyurgezer bir hâlde koğuşta dolaşmaya başlar.

Bu açılış sahnesi, ilkine kıyasla karanlık, soğuk ve kasvetlidir. Sevgi’nin koğuşta ilk mahpusluğundan tanıdığı kimse kalmamıştır artık. Bu atmosfer karakterlerin ruh hâlinde de hissedilir. Sahnedeki bu gerginliği, Sevgi Soysal’ın Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu adlı eserindeki şu satırlar da doğrular: “Koğuş sanki kontrgerillanın bir uzantısı olmuş. Koparılması elimizde olmayan bir bağlantı var arada. Horlanmış bir limon gibi sıkılmış arkadaşlar art arda sürdürüyorlar bu bağlantıyı. Hava gergin, istesek de şaka yapamaz olduk.”[46]

Fotoğraf: Mıgırdiç Arzivyan

Hücre cezasından yeni dönmüş ve gördüğü işkencenin izlerini taşıyan Çiğdem’in karanlıkta bedenindeki kasılmalarla ayaklanıp bir uyurgezer gibi dolanmaya başlamasının sebebinin susuzluğunu gidermek olduğunu anlarız. İşkencede verilen elektrik onu susatmış ama su içmesine de izin verilmemiştir. Koğuş arkadaşlarının ona uzattığı şişeden kana kana su içer Çiğdem. Sürekli gördüğü kâbuslar, bölünmüş uykuları ve zaman zaman bir uyurgezer gibi gecenin karanlığında koğuşta dolanıp durması, maruz kaldığı işkencenin etkisini sahnede görünür kılar.

Çiğdem’in tekrar yatağına yatırılmasıyla kısa bir dinginlik sağlanır ve Sevgi’nin içeride yazmaya başladığı bir roman üzerine Hatice’yle yaptığı bir sohbete bağlanır. Sevgi Soysal’ın Yenişehir’de bir Öğle Vakti ismiyle yayımlanan ve sonradan ödül alan bu romanı üzerine verdiği bir söyleşi, hapishanede dahi üretmeye devam etmesi vurgusunu eklememizde bize ilham kaynağı olmuştur: “Onu Yıldırım Bölgesi Askeri Tutukevi’nde yazdım. Otuz kadar koğuş arkadaşımın kafasını daktilo sesiyle şişirerek. Hapishanede yatmış olanlar koğuş sessizliğinin değerini ve önemini çok iyi bilirler. Çoğu hâlâ tutuklu olan sabırlı, sevgili koğuş dostlarımın bu ödülün sevinciyle, kendilerine vermiş olduğum sıkıntıyı bağışlayacaklarını umuyorum.”[47]

Sahne ilerlerken Sevgi’nin kantin listesine “reçel” ekleme talebi, küçük bir ayrıntı gibi görünse de ikili arasındaki ideolojik çatışmayı tetikler. Bu reçel tartışması, Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu kitabında anlatılan bir anlatıdan esinlenir: Kürt karakter Kazime, hamile bir tutuklu için kantinden reçel alınmasına “lüks” diyerek karşı çıkar. Sahnedeki Hatice karakterinin itirazı bu olaydan ilhamla oluşturulmuştur. Hatice, bu isteği “burjuva alışkanlığı” olarak eleştirir; Türkan ise alaycı bir biçimde Hatice’nin birdenbire sınıf analizi yapma hevesini sorgular.

Bu tartışma, dönemin politik atmosferini yansıtır: Radikal solun Kürt meselesini sınıf temelli analizlerle ele almasına karşılık, Kürt kadın karakter, kendi dilini konuşamamanın ve kültürel varlığının bastırılmasının salt sınıfsal bir çerçeveyle açıklanamayacağını dile getirir. Türkan, burjuvazinin hem Kürtleri hem de Türkleri ezdiğini savunsa da Hatice bunun bire bir aynı şey olmadığını, kendi halkının maruz kaldığı özgül baskıların göz ardı edilemeyeceğini vurgular. Bu tartışma, Kürt hareketinin Türk solundan ayrışmaya başladığı bir döneme işaret eder. DDKO’nun kurulması, Kürt aydınlarının kendi politik yolunu çizme ihtiyacının bir sonucudur. Türkiye İşçi Partisi’nin 4. kongresinde “Kürt halkının demokratik taleplerine” dair öneriyi kabul etmesi sonucu kapatılması da bu kırılmanın devlet nezdinde nasıl yankı bulduğunu gösterir.

Hatice ve Sevgi arasında geçen bir diyalog ise Sevgi’nin yeniden tutuklanma nedenini ortaya koyar: Orduya hakaret. Bu hem bireysel bir adaletsizliğe hem de dönemin baskıcı yapısına işaret eder. Sevgi tutuklanmasına sebep olan komployu dile getirir.[48] Hemen ardından, Çiğdem bir kâbusla uyanır ve koğuş içinde huzursuzca dolaşmaya başlar. Onu sakinleştirmeye çalışan arkadaşları, bu huzursuzluğun yalnızca gördüğü rüyalardan değil, hapishanede örgütünden gördüğü baskılardan da kaynaklandığını fark ederler. Bazı tutuklular, onu işkence sırasında “güçlü” durup sessiz kalamadığı için suçlamışlardır.

Burada, işkenceye dayanma gerekliliğine dair farklı yaklaşımlar temsil edilmiş, katmanlı bir dramaturji hedeflenmiştir. Türkan ve Sevgi işkence görmüş bir insanın sorguda konuştuğu için eleştirilemeyeceğini savunurken sahne boyunca hiç konuşmayan Çiğdem ilk kez sessizliğini bozar ve “dayanmak istedim … dayanamadım” der. İlk kez ağzından dökülen bu sözler ise işkencede direnip konuşmamayı başaranların varlığına ve bunun değerine olan saygısını vurgular. Türkan, Çiğdem’in cunta tarafından fellik fellik aranan Mahir Çayan ve arkadaşlarına pasta götürmesinin bir tür sivil itaatsizlik jesti olduğunu vurgular. Bu olay kitapta şöyle geçer: “Bu dayak anlaşılır bir dayak. Adamlar Mahirlere hiç, ama hiçbir yardım yapılmasın diye tozu dumana katarken, onlara pasta götürmeye kalkan, incecik Siyasallı kız. Aç halka, ‘Ekmek bulamıyorlarsa pasta yesinler’ diyerek onları hiç umursamadığını gösteren Mari Antuanet gibi, Ülker de haklarında itlaf hükmü çıkmış avlara pasta getirerek, avcıları, işkencecileri takmamış olmuyor mu?”[49]

Fotoğraf: Mıgırdiç Arzivyan

Çiğdem’i gülümsetmeyi başaran bu diyaloğun ardından koğuşa fahişe Aysel karakteri girer. Gazinoda Sıkıyönetim binbaşısına yüz vermediği için tutuklandığını anlatan Aysel, koğuşun tüm havasını değiştirir. Sahne başından itibaren radyoyu tamir etmeye çalışan Türkan, Hatice ve Sevgi’nin merak ettiği ve haber almaya çalıştığı Mahirlerin akıbetinin ipucunu Aysel getirmiştir. Mahir Çayan ve arkadaşları olduğunu tahmin ettikleri firari bir devrimci grubun etrafı sarılmıştır. Bu haberi duyan koğuştaki diğer kadınlar hemen radyonun başına koşarlar. Sonunda bir şekilde çalıştırmayı başardıkları radyodan Tokat’ın Kızıldere köyünde, Mahir Çayan ve arkadaşlarının öldürüldüğü haberi duyulur. O gün gazetelerin bu sebeple getirilmediği ve olası bir isyandan korkulduğu için gaz tüplerine el konmuş olduğu da anlaşılmıştır artık. Radyo anonsu müziğe dönüşür. Faşizmin nasıl Çiğdem’in ölümüne sebep olduğunu dinleriz Sevgi’den;

Çiğdem… Koğuşta “rahat” dendiğinde bir türlü rahatlayamayan Çiğdem… Mezara indirilirken açılıveren bir tabuttan görünen kefen beyazlığındaki yüzüyle, donuk bakışlarıyla faşizmin koparıp fırlattığı bir çiçek gibi Çiğdem… Bir gün işkenceden sonra, yarı bilinçsiz, öldürülme korkusuyla kendini pencereden attı Çiğdem…

Müzik eşliğinde Sevgi’nin sesinden tekrar eden bu alıntı boyunca sahnedeki dekorlar, Çiğdem’in işkence gördüğü hücre duvarlarına dönüşür. Çiğdem, duvarlara çarpa çarpa bir çıkış yolu arar. Bu defa onu hapsettikleri dört duvara hapsolmayacak, olası bir işkence sarmalına tekrar girmeyecektir. Kendini hücrenin penceresinden aşağı bırakır.

Fotoğraf: Koç Üniversitesi
  1. Londra Sahnesi – 30 Ekim, 1976

Sevgi; Çiğdem’in ölümünün ve 12 Mart’a giden dönemde ve sonrasında yaşananlar esnasında hayatını kaybeden devrimcilerin anısını tüm hüznü ve ağırlığıyla üstünde taşımaktadır sanki. 12 Mart döneminin acımasızlığının ve karanlığının izleri ilerleyen kanseriyle de kendini göstermektedir. Sevgi yorgun ve bitkindir. Tedavide istenen sonuçları göremeyen doktorlar da ilaçlarını değiştirmiş, sonucunda o hep korktuğu saç dökülmesi geri gelmiştir. Ölümden saç dökülmesinden korktuğu kadar korkmadığını tekrar dile getirir; ama artık bu ironinin tonu da ağırlaşmıştır, korkmadığını düşündüğü ölümün yakın olduğunu bilmektedir. Ölüm kendini hissettirirken hapishanede beraber yattığı o gencecik insanların ölüme karşı duruşlarını, adanmışlıklarını ve cesaretini saygıyla hatırlar. Ama geriye dönüp baktığında geleceği parlak gençlerin bu şekilde feda edilmeyecekleri başka bir yol da olabileceğini düşünmektedir: İşkenceyi, zindanı, hatta ölümü göze alacak kadar cesurdu herkes ama kendisini ve örgütünü sorgulamakta o kadar cesur olamadı kimse.

Bazı günler insan onurunu ve hayatını hiçe sayan haberler aldığı, “bitmeyen faşizm“i ile kendini hep hatırlatan memleketine karşı aynı zamanda büyük bir özlem beslediğini de dillendirir. Londra’da duyduğu yalnızlığı, özlemi ve konuşma ihtiyacını Adana’ya sürgüne gönderildiği dönemdeki ruh hâline benzetir. Sevgi Soysal, orduya hakaret suçlamasıyla aldığı cezanın son üç ayında Adana’ya sürgüne gönderilir. Günümüzde artık uygulanmayan sürgün cezası o dönem sıklıkla uygulanmış. Soysal da 1972 yılının sonbaharında üç ay süresince her gün sabah akşam karakola imza verme zorunluluğuyla Adana’da bir otelde kalmıştır. Şehrin büyük bir hapishaneye dönüştüğü bu süre boyunca konuştuğu kişilerin muhbir olma olasılığı mecburi bir sessizliği getirir. Şafak romanındaki ana karakteri Oya’nın sürgündeki durumunu ve yalnızlığını şöyle kaleme almış Soysal: “Sürekli izleniyordu. … Kaldığı otele günlerce kimseler uğramıyordu, onu sormak için. Adana yabancı bir kentti. Yeni tanışlar edinmekse zordu. Oya’yla ilgilenmeleri için kendilerine haber uçurulan bir iki kişi de görünmemişti. Bulaşıcı bir hastalıktan ölmek üzere olan, ölümü yalnız karşılaması gereken biri sayıyorlardı Oya’yı mutlak. … Bunun dışında, Adana’da başka kafada insanlar olduğunu biliyor, ama bu kişileri aramaya girişmiyordu. Biraz da büyüttüğü tehlikeliliğiyle zarar vermek istemiyordu kimseye.”[50]

  1. Geçmiş Sahnesi – Adana, Ocak 1973

Gelgelelim Sevgi’nin tecrite olan tahammülü Adana’da yaşayan Alevi/sol bir aileden gelen akşam yemeği daveti ile kırılmıştır, fakat yemek bir polis baskınıyla yarıda kesilmiş ve Sevgi kendisini nezarethanede bulmuştur.[51] Etrafındaki dekorlar bu kez Sevgi’yi kapatan nezarethane duvarlarına dönüşür. Önünde itirafta bulunması için konmuş boş kâğıtlar vardır: Geçmişinin ve daha taze olan hapishane anılarının da verdiği mukavemetle “Beni tıktığınız bu dehlizden korkmuyorum! Bu kâğıtlara da ifade filan yazmayacağım” der ve kâğıtları buruşturup etrafa saçar. Sevgi regl kanı pantolonuna bulaştı diye endişe ettiğinde, Şenel’in yerden alıp verdiği kâğıtları adet bezi gibi donuna sıkıştırır. Sevgi’nin nezarethanede sesi yükseldikçe, polisler 50. yıla özel bestelenen marşı son ses açarlar. Ama bu sefer de Stella ve Çiğdem’in Sevgi’nin eline tutuşturduğu, belli ki gözünü korkutmak için önüne konmuş polis copu bir “mikrofona” dönüşür ve Sevgi Soysal adeta “sesimi kısamayacak, dilimi ezemeyeceksiniz” dercesine marşa eşlik eder ve kendi 50. Yıl Marşı’nı besteler oracıkta. Bu eylem, Sevgi Soysal’ın 22 Haziran 1973 tarihinde Yenigün gazetesine yazdığı “Hatice Hanım ve 50. Yıl Marşı” başlıklı ironik köşe yazısından esinle tasarlanmıştır.

Müjdeler var, yurdumun toprağına taşına

Erdi Cumhuriyetim, elli şeref yaşına

Müjdeler var… 

Müjdeler var! Devlet Güvenlik Mahkemeleri kanunlaşmak üzere. Müjde!..

…Şahlanmış gibi girecek artık polis üniversitelere. 

Müjde! Gençler ise üniversitelerden atılacak!..

…Altmış beş bin tutuklu varmış cezaevlerinde… 

Bazı kadın tutuklular açlık grevi yapıyorlarmış. İnsanca!.. 

Fotoğraf: Kenan Özcan

Sevgi Soysal hamasetle değil hakikatlerle ördüğü alternatif 50. Yıl Marşı’nı haykırırken, aslında bir yandan da Cumhuriyet’in 50 yılının da bir “Z raporunu” alır. Tablo çok can acıtan, Sevgi Soysal’ın da canını acıtan bir tablodur ama elindeki copu mikrofona, nezarethaneyi sahneye, çaresizliği isyana dönüştürür. Çaresizliğe o da teslim olmayacaktır, Teyzesi Rosa’nın Sizlerle Başbaşa dergisinin sayfalarından ona fısıldadığı gibi “Hiçbir şeycikler yapmadan dehlizler kendiliğinden açılıvermez aydınlığa.” İsyanla, kavgayla açılacaktır.

Cumhuriyetin 100. yılının Ekim ayında prömiyer yaptığımız oyunumuzda, yani 2023 yılında bu tiradı dinlerken, bir yandan da zihinlerimiz 50 yılın değil bu kez 100 yılın Z raporunu alıyordu: Bu kez rakamlar 5’e 10’a katlanmıştı, insan hakları ihlallerinde, mahpus öğrenci, gazeteci, kadın aktivist sayılarında… “Bu ülke…” hâlâ “… kendi evlatlarını öldürüyordu”. Ama Yaşasın Cumhuriyet! Marş bittiğinde Sevgi Soysal’ın isyanı; buruk, tuhaf ve sanki zoraki kutlanmaya çalışılan Cumhuriyet Bayramı’nda, içleri soğutan, en azından hakikatleri haykırıyor olmanın, korkudan kurtuluyor olmanın hafifliğini hissettiren bir etki yaratıyordu.

FİNAL: Londra Sahnesi – Kasım, 1976

Kanseri de Sevgi kadar inatçı çıkmıştır ve artık hastaneye yatması gerekmektedir. Evden ayrılmadan son bir ses kaydı almak ister.

Fotoğraf: Koç Üniversitesi

Bu kaydının aynı zamanda bir veda olduğunun da bilincinde olarak bu kayıtları kimlerin dinleyebileceğini düşünür. Edebiyat eleştirmenlerinin ilgiyle dinleyeceklerinden emindir, sonrasında eleştirilerini yapabilmek için dikkatlice not alacaklarını da ekler. Sevgi bu noktada bile keyifle dokundurma yapmaktan alıkoyamaz kendini. Dostları, ailesi, çocukları da dinleyebilecektir. Özellikle kendisini hatırlayamayacak yaşta olan küçük kızları Defne ve Funda’nın bu ses kayıtları sayesinde annelerini biraz daha yakından tanıyabileceklerini ümit eder. Son olarak kendisiyle benzer hayat döngülerinden geçen kadınlara bu anlattıkları kuşaklar sonra olsa bile bir anlam ifade edecek midir diye sorarken sanki Sevgi Soysal’ı hâlâ okuyan okuyuculara ve bu oyunu üreten ve izleyen kadınlara seslenmektedir.

Fotoğraf: Koç Üniversitesi

Karakterlerinin hikâyelerinin ardından artık Sevgi’nin hikâyesi de tamamlanmıştır. Vedasını ederken şu sözler dökülüverir ağzından: Eğer ölüm varsa hayatın sonunda daha güzel bir hayat için, daha uygar insanların kuracakları insanca bir yaşam için var. Yoksa ölüm insanlar arasındaki kavgayı, sevgisizliği, çirkinliği daha kötü bir dünyaya aktarmak isteyenler için değil. Sözlerinin devamını getirmeden bir an durur ve dönüp karakterlerinin gözünün içine bakar. Oyunun başından beri ilk kez onları doğrudan görmüş, göz teması kurmuştur. Artık o da hikâyesi tamamlanmış karakterlerden biri olmuştur. Karakterleri de Sevgi’ye ihtiyaç duyduğu desteği vererek hikâyesini anlatmasını sağlamışlar ve böylelikle görevlerini yerine getirmişlerdir. Sevgi her bir karakterini minnetle anar: Ve de hayat, Şenel gibi arkadaşlık edenlerin, Tante Rosa gibi ısrar edenlerin, Stella gibi yardım edenlerin, Çiğdem gibi inat edenlerin hatırlanması için var.

Sevgi sözlerini bitirirken ödüllerle değil, yazdıklarıyla hatırlanmayı diler. Ülkesinde bir gün toplumsal barışın inşa olacağı ümidiyle son kitabı Barış Adlı Çocuk’u memleketine armağan eder. Ses kaydını durdururken kararlı ve huzurludur. Oyunun başında valizleriyle Sevgi’nin odasına dalıveren karakterleri bu sefer onu da yanlarına alırlar ve beş kadın birlikte yola koyulurlar.

[1] Zabel oyununun kurgusu, dramaturjisi ve seyirci tarafından nasıl alımlandığına dair daha detaylı bilgi için şu iki yazı incelenebilir: Aysel Yıldırım & Duygu Dalyanoğlu. “Zabel: Mücadeleperest Bir Yaşam Öyküsü’nü Sahnelemek”. Mimesis Sahne Sanatları Portalı, Kasım 2021. Maral Çankaya. “Türkiye’nin Hafızasında Zabel Yesayan’ı Canlandırmak”. Mimesis Sahne Sanatları Portalı, Mart, 2022.

[2] Oyun yazım ve sahneleme sürecinde Alişan Akpınar tarih danışmanlığı desteğinde bulunmuş, İlker Yasin Keskin dramaturji faaliyetine katkı sunmuş, Cüneyt Yalaz ve Sevilay Saral ise sahneleme çalışmalarına destek vermiştir.

[3] Oyunun İstanbul dışı sahnelenme deneyimlerine dair turne günlüklerinin ilk bölümünü okumak için: Nihal Albayrak. “Sevgi Soysal Yaşamakta Israr Ediyor Turne Günlükleri”. Mimesis Sahne Sanatları Portalı, Kasım, 2025.

[4] Yapılan görüşmelerde İzzet Yenen, Lale Akalın, Mine Kazmaoğlu ve Nina Bencoya Sevgi Soysal’a dair anı ve gözlemlerini bizimle paylaşmış; Deniz K. Çakıcı, Fatih Altuğ, İpek Şahbenderoğlu ve İpek Şahinler de Sevgi Soysal edebiyatı ve dönemine dair araştırmalarını ve geliştirdikleri yaklaşımı aktarmıştır.

[5] Türün oyun yazım sürecinde incelenen örnekleri şunlardır:

  • Audre Lorde. The Cancer Journals. Penguin, 2020.
  • Arthur Frank. At the will of the body: Reflections on illness. Houghton Mifflin Harcourt, 2002.
  • Eve Ensler. In the body of the world: A memoir of cancer and connection. Macmillan, 2014.
  • Maddie Mortimer. Muhteşem Bedenlerimizin Coğrafyası. Timaş Yayınları, 2022.
  • Susan Gubar. Reading and writing cancer: how words heal. WW Norton & Company, 2016.

[6] Antik Yunan tiyatrosunda koro, bir oyunun ana aksiyonunu şarkı, dans ve ezberden okuma ile anlatan ve yorumlayan bir grup oyuncuydu (bkz. Brittanica). Corps de ballet (Fransızca’da “küçük dansın bedeni”) ise senkronize hareketlerle ve sahnede uygun konumlanmayla bir bütün olarak çalışan ve baş dansçı veya solist olmayan dansçı grubudur. Örnek aldığımız çalışmalardan biri olan National Theater’ın “Creating a Chorus” [Bir Koro Yaratmak] egzersizlerinde ise koro mantığı baledeki corps de ballet nin kusursuz senkronizasyonu ve tıpatıplığından çok Antik Yunan tiyatrosunda yine tek beden olarak hareket eden, ancak ortak bir aksiyon akışı içinde bireysel farklılıklara da yer açan bir yaklaşıma sahipti. Oyun hazırlık çalışmalarında bu yönelimin güzel bir örneği olduğunu düşündüğümüz Maguy Marin’ın ünlü eseri May B de bizim için bir tür esin kaynağı olmuştu. Ancak May B’deki uca çekilmiş ve clownesque olan yorum yerine daha sakin ve yalın bir yorum tercih edildi; gerçek dünyada bir bedene sahip olmayan ve jestleri gerçek fiziksel müdahale imkanı taşımayan bu roman karakterleri bir noktada çaresizdiler. Yazıdaki “Koro başı” terminolojisi de Antik Yunan Tiyatrosu’ndaki kullanıma referans vermektedir ve oyunda Sevgi karakterinin ara ara üstlendiği bir roldür.

[7] Serpil Erdemgil. “Yazı Masası”, Radyo Konuşmaları – Hoş Geldin Ölüm. İletişim Yayınları, 2018. s.13-14.

[8] Truman Doktrini ve Marshall Yardımları Amerika’nın 2 .Dünya Savaşı’ndan hasar görmüş ve komünizm tehdidi altındaki ülkeler için hazırladığı ekonomik destek programlarıdır.

[9] Bu revizyon sürecinde ekonomik liberalleşme adımları atılmış, IMF’ye katılım için başvurulmuş, demokratikleşme adına CHP içindeki “ılımlılar” ile statükoyu korumak isteyen “sertlik yanlıları” arasında yaşanan gerilim ikinci grubun tasfiye olması ile sonuçlanmıştır. Ayrıca DP’ye önemli bir oy deposu olan dindar seçmenlerin tercihlerini etkileyebilmek için ilkokullarda isteğe bağlı din dersleri konulmuş, imam hatip kursları açılmıştır. (Türkiye’nin 1950’li Yılları. İletişim Yayınları, 2019.)

[10] Sevgi Soysal’ın annesi, Anneliese Rupp ismiyle 1909 yılında Almanya’da doğmuştur. Almanya’da dans ve müzik eğitimi almıştır. 1920’lerinde sonunda mimarlık eğitimi için Almanya’da olan Mithat Yenen ile tanışıp evlendikten sonra 1935’te Türkiye’ye göçmüş ve Aliye adını almıştır.

[11] Sevgi Soysal. Yürümek. İletişim Yayınları, 2023. s.115.

[12] Sevgi Soysal’ın ameliyat ve Ankara’daki hastane süreçlerinin yazımında kendisinin hastane sürecinden otobiyografik izler taşıyan “Bir Ağaç Gibi” adlı öyküsünden de yararlandık. (Sevgi Soysal. Barış Adlı Çocuk. İletişim Yayınları, 2018.)

[13] Sevgi Soysal’ın arkadaşı ve kitaplarının yayıncısı Atilla İlhan bu dönemi şöyle anar: “1950 seçimleriyle iktidara gelen dp, truman doktirini’nin çerçevesine yerleştikten sonra, soğuk savaşı en acımasız biçimiyle sürdürmeyi iş edindi. Öyle ki sözde ana özgürlükler herkese tanınmıştı ama, örgütlenme cesaretini gösteren ikinci parti ve dernekler sürüm sürüm süründürülüyor, toplumcu eğilimli dergi ve gazetelere hayat hakkı tanınmıyordu.” (Atilla İlhan. Sisler Bulvarı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.)

[14] 27 Mayıs 1960 darbesi Türkiye tarihinde istisna olarak görülebilir çünkü DP ve parlamentoya olduğu kadar ordu hiyerarşisine de karşıdır. Alt kademe subaylar başlattığı için bir belirsizlik hali hakim olsa da darbeye direnç gösteren, karşı duran iktidar yanlısı bir askeri birlik yoktur. Fakat işler bir süre sonra çığrından çıkar. Darbe 27 Mayıs müdahalesini gerçekleştirenlerin dahi ön göremeyeceği şekilde kendi kaderini çizer. (Türkiye’nin 1960’lı Yılları. İletişim Yayınları, 2017.)

[15] Adnan Binyazar. “Sanatçılarla Konuşmalar: Tante Rosa ile”, Varlık, sayı:741, 1 Haziran 1969, s.12.

[16] Bu ifade Adalet Ağaoğlu’nun Göç Temizliği adlı anı kitabından alınmıştır.

[17] Oyunda sesi hiç duyulmayan bir hakimin karşısında duruşmaları görülen Kadın’la Erkek, aynı evde bulundukları zamanlarda nefes alamadıkları gerekçesiyle boşanmak istemektedirler. Evdeki havasızlıktan dolayı gece vakitlerinde kendilerini sürekli dışarıya atan çift, Bekçi’nin tanık olarak dinlenmesini ister. Yargıç Bekçi’nin mahkemeye getirilmesinin zaman alacağını söyler ve zamanda geriye dönüşler gerçekleşir. Kadın ve Erkek’in çocukluklarından evliliklerine geçen sürede olanlara tanık oluruz.

[18] Adalet Ağaoğlu. “Sevgi ile Sevgi Soysal”, Sanat Olayı, sayı 21, Şubat 1984, s.12-16.

[19] Uyu çocuk uyu/ Baban koyunları güdüyor/ Anne küçük ağacı sallar, küçük bir yas düşer/ Uyu çocuk uyu. (Sevgi rolünü canlandıran ve Almanya’da doğan Zeynep, annesinin ona söylediği Almanca ninniyi sahnede kullanmayı önermiştir. Oyun sürecinde Sevgi Soysal’ın kardeşleriyle yaptığımız görüşmelerde ailenin kadınlarının Almanca ninniler, şarkılar söylediği onlar tarafından da teyit edilmiştir.)

[20] A.g.e.

[21] Sevgi Soysal. Tante Rosa, İletişim Yayınları, 2018, s.35.

[22] Sevgi Soysal. “Zordur Düşmanlık”, Radyo Konuşmaları – Hoş Geldin Ölüm. İletişim Yayınları, 2018. s. 28.

[23] A.g.e.

[24]Kıbrıs adası 1960’ta toprak bütünlüğü ve anayasal düzeni Yunanistan, İngiltere ve Türkiye tarafından garanti altına alınan bir cumhuriyet olarak bağımsızlığını kazanır. Ancak ada kısa sürede Kıbrıs, Yunan ve Türk milliyetçiliklerinin savaş alanına dönüşecektir. Bu, Kıbrıs’taki her etnik topluluğun karşılıklı olarak dışlayıcı bir şekilde siyasallaşmasına yol açar Kıbrıs’ta bağımsız bir ortak devlet yerine, “anavatanlarla” birleşme arzusundan bahsetmek mümkündür. Sırasıyla enosis (Kıbrıs’ı Yunanistan’a bağlama, birleşme) ve taksim (adayı ikiye bölme, bölünme) politikaları. Ada, Yunan milliyetçiliği tarafından Megalonisos (Büyük Ada) ve Türk milliyetçiliği tarafından Yavruvatan olarak adlandırıldı. (Ayhan Aktar, Niyazi Kızılyürek, Umut Özkırımlı. “Nationalism in the Troubled Triangle”. Palgrave Macmillan, 2010. s.15.)

[25] A.g.e.

[26] Bu cezalandırma mütekabiliyet yani karşılıklılık ilkesine dayanarak yapılır. Aslında mütekabiliyet ilkesi iki ülkenin (Türkiye’de Ortodoks Rumlar, Yunanistan’da Müslüman Türkler) azınlık halklarına eşit davranmasını öngören bir ilkedir ancak pratikte iki ülkedeki azınlıklara yönelik baskı ve ayrımcılığın bir aracı haline gelir.

[27] A.g.e.

[28] Bu konuda daha kapsamlı bir tartışma için bkz. Serdar Korucu, “İmroz’dan Gökçeada’ya: Orası dikenli tellerle bölünüvermiş bir özgürlük”, Gazete Duvar

[29] Şu iki yayında yer alan gerçek yaşam hikayelerinden esinlendik: Serdar Korucu. Şimdi Kim Kaldı İmroz’da? Mutlular Adasından Yasak Bölgeye: Gökçeada. İstos Yayınları, 2022 ve Konca Altan. Rüyaların Öldüğü Ada. İletişim Yayınları, 2019.

[30] Horo Yunanca’da dans anlamına gelmektedir.

[31] Fırtına geliyor. Poseidon’un altın arabasını çeken alev yeleli atları yaklaşıyor dörtnala yerin dibinden. Duyuyor musunuz fırtınanın ayak seslerini? Birazdan suyun yüzüne çıkacak. Poseidon kılıcı yere vura vura, yeri göğü sarsa sarsa geliyor yukarı. İmroz’da fırtınalar kopacak.

[32] Konca Altan. Rüyaların Öldüğü Ada. İletişim Yayınları, 2019. s.106.

[33] Sevgi Soysal. Yürümek. İletişim Yayınları, 2023. s.138.

[34] Sevgi Soysal. Edebiyat Dünyasından Atilla İlhan’a Mektuplar. Otopsi Yayınevi, 2021. s. 76.

[35] Deniz K. Çakıcı. “Suç Bütün Perçemlerimdeydi” Sevgi Soysal’ın Yaşamı, Yapıtları ve Mahkeme Tutanakları ile 12 Mart Sanıklığı. İletişim Yayınları, 2024. s. 153.

[36] Funda Soysal bu süreci “Kıbrıs nedeniyle Türk-Yunan geriliminin yükseldiği askerin de 12 Mart ile tekrar siyaset üzerindeki gücünü gösterdiği bir dönemde, Türkiye’de erkeklik halleri kadar dokunulmaz sayılan gayrimüslim vatandaşlar ve askerler gibi iki ayrı tabuya birden dokunan bir kitabın, hem de kadın yazarının başıboş bırakılması olacak şey değildi” diye yorumlar. (Funda Soysal. “Modernliğin Türkiye’de Makus Talihi, ya da Yaşamı ve Yazınıyla Sevgi Soysal”, İsyankar Neşe: Sevgi Soysal Kitabı. İletişim Yayınları, 2015. s. 20.)

[37] Gökhan Atılgan. Türkiye’nin 1960’lı Yılları. İletişim Yayınları, 2020.

[38] A.g.e.

[39] Kendisi Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu’nda bu durumu şöyle açıklar: “Beni tutuklayan sıkıyönetim savcısı da, nedenini pek anlayamadığım bir açık yüreklilikle, TRT’den atılmak için tutuklandığımı söylemişti. Adıma çıkarılmış tutuklama emrini göstererek… Tutuklanmama yol açan olaydan öncesinin tarihi vardı üstünde.” Sevgi Soysal. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu. İletişim Yayınları, 2020.  s. 57-58.

[40] Deniz K. Çakıcı. “Suç Bütün Perçemlerimdeydi” Sevgi Soysal’ın Yaşamı, Yapıtları ve Mahkeme Tutanakları ile 12 Mart Sanıklığı. İletişim Yayınları, 2024. s. 155.

[41] Yarının Şarkısı, 60’lı yıllarda  TİP’in seçim şarkısı olarak yaygınlaşmıştır ve sözleriyle yarınların bugünlerin koyu ve karanlık günlerinden farklı olarak aydınlık olacağını müjdeler. (Erdinç Kaygusuz. “Plaklardan Sokaklara Müzik ve Politik İletişim: 1965 Seçiminin Propagandasında Yarının Şarkısı”. Beykoz Akademi Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 1, 2023, s. 16-35.)

[42] Sevgi Soysal, Esin Çelikkan’ı şöyle tasvir eder: “Esin, bizde sağcı denince akla gelen ilkel, bağnaz ve örümcek kafalı kişilerden değil. Evet, Esin uygar bir sağcı ki, bu bizim memleket için solcudan da yadırgatıcı bir şey.” Sevgi Soysal. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu, İletişim Yayınları, 2020.  s. 45.

[43] A.g.e. s. 74-75.

[44] Deniz K. Çakıcı. “Suç Bütün Perçemlerimdeydi” Sevgi Soysal’ın Yaşamı, Yapıtları ve Mahkeme Tutanakları ile 12 Mart Sanıklığı. İletişim Yayınları, 2024. s. 170.

[45] A.g.e. s. 258.

[46] Sevgi Soysal. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu, İletişim Yayınları, 2020.  s. 105.

[47] Sevgi Soysal. “Sevgi Soysal ile Orhan Kemal Ödülü Röportajı”, Tekliğin Türküsü Kitaplaşmamış Metinler. İletişim Yayınları, 2018. s. 309.

[48] Sevgi Soysal 5 Nisan 1972 tarihli ifadesinde kendisini şöyle savunmuştur: “Özel konuşmalarda, hele birbirini tanımayan insanlar arasında geçen konuşmalarda böylesine yanlış anlamalara olabileceğini burada yeniden belirtmem herhalde gereksiz. Ama, bu tür yanlış anlamalar, hatta hangi amaçla yapıldığını bir türlü kestiremediğim iftiralar büyük mağduriyetlere yol açarsa, bir kimsenin “ordunun manevi şahsiyetini tahkir” gibi önemli bir suçu işlemiş olduğu hakkında yeterli delil bulunmadan, “şunu demiş, şunu dememiştin” gibi açıklamalar yapmak zorunda kalır. Bu olayda önemli olan, rastgele ihbar korkusundan arınmış olarak medenice konuşma özgürlüğünün zedelenmemesidir. Mahkemenin konuya bu açıdan bakmasını dilerim. Kendileri hayli alkollü olan ve gürültülü bir ortamda söylenmiş sözleri yanlış anlamaları için bütün koşulların bulunduğu bir ortamda “suç yakalamak” kastıyla hareket eden iki insanın çelişkili ifadeleriyle insanlar tutuklu kalacaksa, bu özgürlük ve uygarca ilişkiler kurma serbestliği herkes için tehlikeye girmiş demektir.” (Deniz K. Çakıcı. “Suç Bütün Perçemlerimdeydi” Sevgi Soysal’ın Yaşamı, Yapıtları ve Mahkeme Tutanakları ile 12 Mart Sanıklığı. İletişim Yayınları, 2024. s. 174.)

[49] Sevgi Soysal. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu, İletişim Yayınları, 2020.  s. 107.

[50] Sevgi Soysal. Şafak, İletişim Yayınları, 2012. s. 37.

[51] Sevgi Soysal’ın bu sahnede yemek davetini kabulü ve ardından gelişen olaylar  Şafak romanındaki, yine yoğun otobiyografik izler taşıyan Oya’nın jestinden esinle kurulmuştur.